Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla




islam << anasayfaya geri dn
SLM FELSEFES - islamda islamiyette dinimizde
a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u v y z Namaz



Soru: SLM FELSEFES

Umum manada ve ikibinbeyz yllk bir tarihe sahip bulunan "felsefe" teriminin ifade ettii anlam iinde "slm felsefesi" tabiri, miladi VIII-XII. yzyllar kapsar. Beyz yl akn bir sreyle kurulup gelimi olan bir dnce tarihinin te birlik bir blmn iine alan bu dnemdeki felsefe hareketi, kendi z fikri kaynaklarnn yannda, ksmen Hint-ran ve esas olarak da antik dnem Grek (Yunan) tesiriyle kurulup gelimi olan felsefi dnce ve aratrmalar iine alr. Buna, ann dnce ve ilim anlayna uygun olarak kinatn (evren) btn hakknda bir anlay ortaya koymak gibi bir zellii de ilave etmelidir. Bu zellikleriyle slm felsefesi; genel felsefe tarihi iinde Bat ortaa felsefesini etkileyerek, sz edilen antik a ve Helenistik felsefe ile Rnesans, yeni a ve modern Avrupa felsefe hareketleri arasnda bir kpr vazifesi yapm ve bylelikle insanlk dncesi tarihindeki nemli yerini almtr. Bu sebeple slam felsefesini bir kere olmu bitmi bir dnce hareketi olarak deil de onu ncesi ve sonras ile birlikte, yani etkilendii ve etkiledii dnce dnyalar ile birlikte grp tanmaya almak gerektii ortadadr.

Bu nedenlerle, slm felsefesi sadece Dou dnceleri ile Bat dncelerini biraraya getirip uzlatran (eklektik) bir dnceden ibaret olmayp; kendi artlarnn, deerlerinin, i ve d kaynaklarnn orjinal zelliklerini de kendinde tar. Zira, slm felsefesi kendinden nceki felsefelerin basit bir devam deildir; eviri (tercme) ve geni aklama (erhler) ve yorumlara ek olarak, kendine ait orijinal dnrlere ve eserlere sahiptir. Dier yandan, slm felsefesi ifadesini sdece felsefe ile ve felsife (filozoflar) denen dnrlerle snrlandrmann doru olmad da ortadadr. Onlara, ekol sahibi durumunda bulunan byk kelamclar, sfileri ve hatta byk hukukular (fukaha) da katmak gerektii dnlrse, slm Felsefesinin deeri ve nemi daha ak bir ekilde anlalm olur.

slm felsefesinin iine ald saha yani onun snrlarnn nereye kadar uzand konusu tam aklkla ve kesin bir ekilde ortaya konmu deildir. slm felsefesi de yemini bazlar sadece filozoflarn ele ald problemlerle snrlandrmayp, kelmclar ve sfileri de bu ifadenin iinde gstermek gerektiini ileri srerken; baz felsefe tarihileri de onu antik Yunan felsefesi geleneini ve bu felsefenin slm felsefesine yapt etkilerini gznne alarak Eflatun (Platon) (M.. 427-347), Aristoteles (M.. 384-322). Helenistik felsefe ve Platinos ile Kind, Farab, bn Sina ve bn Rd'n felsefe almalarna hasredip, drtyz yllk bir dnem ile snrlandrmann gerektiini sylemilerdir. Dier bir yaklama gre ise, yukarda sz edilen iki gre fkh usln (hukuk metodolojisi) de ilave etmek gerektii ortaya kmaktadr. Ayrca ok yaygn olmamakla beraber, problemlerinin ortak ve tartmalarnn devamll sebebiyle, felsefe ile kelm ilmini; keza bir yn ile filozof, dier yn ile mutasavvf olan byk dnrleri gz nnde tutarak, felsefe ile tasavvuf ekollerini birlikte mtalaa edenler de olmutur.

Baka bir adan bakldnda slm felsefesinin, yeni a ve modern dnce akmlaryla zaman zaman yaplan mukayeselerinin de gsterdii gibi, o, ad geen felsefeler iin bir kaynaklk grevi de yapm bulunmaktadr. Ayn ekilde, Bat ortaa felsefesi genel yaps iinde bir din savunmas ve propagandas zellii gsterirken, kendine zg zellikleri sebebiyle slm felsefesi, ok ynl verimlilik ve eitlilik ortaya koyar. nk slm felsefesi yalnz ilahiyat (teoloji) konu ve meselelerine mnhasr kalmayp; dier dini, beeri izah ve yorumlar ile sk ilgi ve kaynama iine girmitir. Nitekim slm dnyasnda felsefi dnce hareketinin XIII. yzyldan itibaren duraklamasyla birlikte, baka dnce hareketlerinde de beliren arlama ve bu durumun olumsuz neticelerinin daha sonra devam edip gitmi olmas, bu deerlendirmeyi dorular mahiyettedir.

slm'a ait her trl dnce gibi, slm felsefesi de, slm dinini kabul etmi olan milletlerin oluumunda her birinin eitli oranlarda pay bulunan ortak bir rndr. Mesel; Araplar, Trkler ve ranllar bu ortaklkta nemli role sahiptirler. Ayrca; zellikle eviriler (tercme) dneminde olmak zere, Sryanler ve brniler de slm felsefesinde katk sahibidirler. Kurulu ve gelime dnemlerinde, yani zaman olarak milad VIII ile XII, hicr II-VI. yzyllar arasnda ve coraf olarak da douda Trkistan'dan batda Endls'e (spanya) kadar uzanan geni bir corafya slm felsefesinin oluturulup gelitirilmesinde, yukarda ifade etmeye alld gibi, ok eitli milletlerden dnr ve mtercimler rol almsa da, slm felsefesinin ifade dili ok byk lde Arapa olmutur. Bu sebeple slm dnyasndaki sz konusu felsefe hareketine yzylmzda Araplarn benimseyip srarla savunmaya alt ekilde- "Arap felsefesi" ad verilmek istendii gibi, slm dininin iki kayna Kur'an- kerm ve hadisler dikkate alnarak "mslman felsefesi"; keza " slmiyet'te felsefe", " slm dnyasnn felsefesi" gibi isimler verilmeye de allmtr. Ancak, btn bunlarla birlikte, sz konusu dnce hareketinin kayna, yayld geni alan, oluumunda nemli paylara sahip olan eitli milletler ve nihayet onun esas ruhu ve mahiyeti gznne alndnda "slm felsefesi" ifadesinin en uygun bir isim olaca aktr.

slm felsefesi kendine zg bulunan btn zellikleriyle birlikte, dier felsefe ekolleri gibi iyi, gzel doru ve hakikat ile ilgilenmi; ayn ekilde kendinden nceki ve sonraki felsefeler tarznda fizik (tabiat), siyaset, (politik), metafizik ve din (ilahiyat) gibi btn teorik ve pratik konularla ilgili olan aratrma alanlarn kuatmtr. Hatta deerler sahasyla da ilgilenmi, ortaan telakkileri iinde Allah, alem (kinat) ve insan arasndaki mnasebeti yorumlayp izah etmeye almtr. Bunu yaparken de slm'n geni dairesinden kmamaya olabildiince gayret ve dikkat gsterilmitir.

slm dnyasnda felsefi dncenin bir ekol olarak balayp kurulmas, i ve d bir ok sebebin yannda, zellikle Grek filozoflarnn eserlerinin bilhassa srynice ve greke'den arapaya yaplan ilk evirileriyle ayn zamanlara rastlar ki, bu dnem slm tarihinde Abbas hilfetinin kurulu sralan demektir. Ancak slm felsefesinden en mhim etkiye sahip olan Yunan felsefesinin tesiri dorudan olmayp, Helenistik felsefe yani, skenderiye yoluyla olmutur. Zira, mild altnc yzyln baslarnda dalan Atina okullarndaki dnrlerden bazlar skenderiye'ye, bir ksm da Suriye'deki merkezlere gitmiti. Buralarda Eflatun ve Aristo'yu aklayarak bir felsefe oluturmulard. Sz edilen merkezlerde nceleri yunanca yazlar eserler sonradan sryanice ve arapaya evriliyordu. te slm dnyasnda daha sonra arapaya intikal ettirilen ve slm felsefesinin kuruluunda tesiri olan eserler ilk planda bunlar olmutu. Bunlara daha yedinci miladi yzyln ortalarnda mslman Araplarn fethettii Suriye ve ran'daki Hristiyan ve yahudi manastrlarndaki ilmi faaliyetleri de ilave etmelidir. Buralarda Yunan felsefesinin, zellikle de eflatun, Aristo ve yeni Eflatunculuun hristiyanlkla meczedilmi eserleri, arapaya yakn bir dil olan srynice yazlyordu. Keza, sz edilen merkezlerden bazlar tamamen lhiyata (teoloji) dair dnceler gelitirirken, felsefe de dini bir hviyet kazanyordu. Dier yandan, gramer, hitabet, felsefe, tp, musiki, aritmetik, geometri ve astronomi bu okullarn yapt nemli alma alanlarn tekil ediyordu. Urfa (Edese), Nusaybin (Nisibe), Harran, Cundeapur ve Antakya da o dnemin basta gelen bilim ve kltr merkezleriydi (Macit Fahri, slm Felsefesi Tarihi ev. Kasm Turhan, stanbul 1987, s. 11 vd.).

eviri almalarnda Emevler dneminin (661-750) ok nemli bir yerinin bulunduu sylenemez. Fakat, dini ilimlerin yannda akli ilimlere ayn bir rabet gsteren Abbasler'de, bilhassa Badat' devlet ve hilafet merkezi yapan ve srynca, yunanca ve bir miktarda farsa eserlerin arapaya evirisini slenen kiileri tevik eden Halife Mansur (H.136-158/M. 753-775) dneminde sz konusu eviri faaliyeti ok ciddi bir tarzda gelime gsterdi. Harun Reid (170-193/886908) ve Memun (198-218/813-833) zamanlarnda ise slm felsefesinin nemli malzemesi saylabilecek mhim eserler ok sistemli bir eviri faaliyetiyle arapaya kazandrld. Bu sonuncu Abbasi halifesi, Badat'ta Beyt'l-Hikme (Felsefe evi) ad verilen bir akademi kurulmutu ki, buras slm felsefesinin kurulup gelimesinde ok nemli bir etkiye sahip olmutu (Henry Corbin, slam Felsefesi Tarihi, ev. Hseyin Hatem, stanbul 1986, s. 32).

Btnl iinde slm felsefe hareketini Dou ve Marib (Endls) felsefeleri olmak zere iki byk kola ayrmak gelenek halini almtr. Felsefi dnceyi kurma ve gelitirme bakmndan dou kolu Msr'dan Trk-slam'a kadar uzanan ok geni bir corafyay kaplar ve Endls'e gre ok daha eitli ve verimli olmutur. slam felsefesinin Endls kolu ise, ortaa dnemi hristiyanlarnn daha ok dikkatini ekmi ve batllar tarafndan yazlar eserlerde zel bir yer tutmutur. Ancak slam dnyasndaki fikri oluum ve geliimde Marib kolunun Dou kadar byk tesiri olamamtr.

slm felsefesi, ele alp iledii problemleri bakmndan tek tip bir yap gstermez. Yani hemen hemen her trl dnceye ve aratrmaya ak bulunmutur. Bu sebeple birbirinden ok farkl, slm dininin zne yakn veya uzak den felsefe akm ve ekollerini bu felsefenin bnyesi iinde grmek mmkndr. slm felsefesini konu edinen felsefe tarihleri, sz konusu ekolleri ve onlarn temsilcilerini belli isimler altnda toplayarak sistemletirmilerdir. slm felsefesinde yer alan balca ekolleri ylece sralayabiliriz:

Tabiat Felsefesi:

Aslnda slm dncesi tarihinde bal bana tabiat felsefesi denilebilecek bir felsefe akm yoktur. Fakat, tarihi geliimi iinde slm dnyasnda en yaygn felsefi ekol olan Aristocu (Mea)luktan nce ve henz Kelm ilminin kurulmaya balad dnemde ortaya kan felsefe hareketine Tabiat felsefesi denmektedir. Bu akmn genel ortak zellii tabiat ilimlerinden yola karak felsefe yapmaya almas ve Sokrat ncesi (M..5.y.y.) tabiat felsefesi ite Hint felsefesinin etkilerinden doarak IX ve X. yzyllarda daha ok tabiat bilginleri tarafndan kelm ilmiyle ilgili almalara karlk olarak felsefe diye isimlendirilmitir. Tabiat felsefesi adyla; Tabiiyyun (Dou felsefecileri Natralistler), Maddiyyun ya da Dehriyyun (Materyalistler), Batinler ve nihayet bir ok gr ve anlay birletirerek semeci (eklektik) bir zellik gsteren hvanu's-saf (temiz kardeler) ifade edilmek istenir.

A- Tabiiyyun (Natralistler-Doa felsefecileri)

Bu ekol mensuplar deney ve tmevarm (istikra) metodunu slm dnce dnyasnda ilk defa kullanan ve bilginin kayna olarak daha ok duyumlar kabul eden ilk felsefe akmdr. slm felsefesi ve ilim tarihinin byk simalarndan biri olan Eb Bekr Zekeriya Rzi (841?-925?) tarafndan kurulmutur. Rzi Bat ortaanda Rhazes, el-Razes ya da Albubator adyla n yapm ve eserleri batya evrildii gibi, slm dnyasnda da kalc etkiler gstermitir. Felsefeye dur grlerinden ok, bir tabip olarak n kazanm olan Rzi; tp, matematik ve dier tabiat ilimlerine dair eserler vermitir. Fizikte n krlmas olayn ilk defa onun gsterdii bilinir. Bolukta ekimin varln ispatlamaya alm, simya aratrmalar yapmtr (bn Nedim, Fihrist, s. 415-416; bn Clcl, Tabakat'l-Etbba ve'l Hukem, 77 vd, Kahire 1955).

Aristo'nun(M.. 384-322) ortaaa hakim olan formal mantna ve bu mantn esas olan kyas teorisine tenkitler yneltmi, onun yerine endktif (tmevarm) metodunu savunmutur. Buradan hareketle de deneyi ve gzlemi akl yrtmeden stn tutarak, Batda Rnesans ve yeniadaki metod anlaylarndan ok nce bilimsel anlay savunmutur. Sisteminde fizikten metafizie ulamak isteyen bir metod takip etmitir. Rzi'ye gre nefs (ruh) bedenden nce gelir; beden nefse tabidir. Tbb ruh-beden btnl iinde grmeye alarak, hekimlerin beden kadar ruhu da tedv etmesinin gerekliliine iaret etmitir.

Rzi, felsefesinde be tane kozmogonik prensibe dayanr. a- Allah, b-Boluk (hal') yani mutlak mekn, c-Mddet (sre) yani mutlak zaman, d-Ruh (nefs), e- Madde Rzi'ye gre alemin (evren) var olmas iin bu be prensip gereklidir. Kendisi, btn inan ve dinlere kar byk bir hogr ile bakmtr. Dncesi tarihinde dinleri birletirmek fikrini ileri srenlerin ilkidir. Felsef sisteminde ruhun lmezliine inanan Rzi, bu gryle maddecilerden (materyalistler) uzaklar. Fakat, ruhlarn bedenden bedene gn (tenash) kabul ettii iin de slm kelmclarna ve slm inanlarna ters der. Din felsefesinde, felsefe ve dinin uzlatrlamayaca kanaatini ileri srmtr. Razi, Ortaaa hakim grlere sahip olan Aristo'nun otoritesini kabul etmedii iin de, slm felsefesinde yaygn felsefe okulu olan Meailie ters dmtr. Sz edilen bu sebeplerden dolay Rzi ve tabiat felsefe ekol, slm dnce hayatnda derin etkiye sahip olamamtr (. Hakk zmir, eyhu'l-Etbba Ebu Bekr Muhammed b. Zekeriya Rzi, Daru'l Fnn lah. Fak. mec. say, I. s. 151-165 stanbul 1986).

B- Maddeciler (Dehriyyn, materyalistler)

Materyalist felsefe ekol de tabiatlar gibi duyulurdan baka bilgi kayna kabul etmez; ve tek gerek olarak maddeyi benimser. Zaman (dehr) ezeli yani yaratlmam diye kabul etmelerinden ve dolaysyla Allah'n varln inkr etmelerinden dolay Muattla diye de isimlendirilmilerdir. Maddeciler kinatn yaratlm (mahluk) olmadn iddia ederler. Bu ekole mensup olanlara Maddiyyun, Mlhidler, Hissiyn ve Ateistler gibi isimler de verilmitir. Maddecilerin nemli fikirleri ksaca yle zetlenebilir:

1- Her varlk bir bakma maddidir, maddeden ayr bamsz ruh yoktur.

2- Alem (kinat) ve Tanr bir ve ayn eydir. Onun iin kinattan ayr irade sahibi, hr ve uurlu bir yaratc yoktur.

3- nsann varl kll varln bir sonucundan ibarettir. Maddeci ekoln en nl temsilcisi bn Rvend (. 910) dir. Eserlerinin ounda ateizmi ilemitir. Maddeciler dncelerini aka yayamamlar, daha ok Btiniler arasnda gizlenmeye mecbur olmulardr. Btn bu din d ve inkrc grleri sebebiyle slm felsefesi tarihinde kalc ve etkili bir ekol oluturamamlardr (H. Ziya lken, slm Dncesi, s. 215-216 stanbul 1946).

C- Btinilik

Karmati (Kirmeti), Mezdeki, Ta'limiye, Melhide, smailiye, Hrremiye ve Muhammire gibi adlarla da anlar Btinilik adna ok eitli felsefi kavramlar (septizm, mistik unsurlar ve aklcln karmndan oluan fikirler) ileri srlmtr. Btin anlaya gre slm dininde her ifadenin bir zhir (d) dieri de btn (gizli-i) olmak zere iki manas vardr. Asl olan btn manadr. Ve bu mana anlalp nfuz edilmeden Btn olunamaz. Genelde siyasi zellii arlkl olan Batnlik Ehl-i Snnet birliini ykmak dncesi tamtr. Btnliin en nemli zelliklerini yle sralayabiliriz:

a- Halifelik yerine imaml kurmak. mam, kendisinde ilh sfatlar bulunan ve Hz. Ali'nin soyundan gelen stn bir insandr.

b- Siyasi iktidar elde etmek gayesiyle gizli tekilatlar kurmulardr.

c- Siys grlerine uygun olarak bir hukuk sistemi meydana getirmilerdir.

d- mameti merkezi ve en mhim bir messese olarak grmlerdir (Ahmet Emin, Duha'l-slm, c.III, s. 235 vd. Kahire, t.y.).

e- mam bu dnyadaki her eyin bilgisine sahiptir.

f- mam, slmi esaslara ve nasslara istedii anlam vermek kudret ve yetkisine sahiptir.

g- En yksek mutluluk dinin d manas btn (i-gizli) manaya evirmekle mmkndr. Bu durumda ancak mama tabi olmakla elde edilebilir.

Btniliin felsefgi ynnn nemli ynleri de ksaca yledir:

a- slm kelmclar ve filozoflarnn alemin hdis (sonradan var edilmi) olduu fikrine kardrlar.

b- Peygamberleri ve mucizeyi ksmen kabul ederler.

c- mamlar masumdur; yani, her trl hata ve gnahtan uzaktrlar.

d- Zahir (grnen-d), hakikatin kabuu; batn (i) ise, z ve gereidir. Bu sebeple, dinleri zahir manasyla deil de btn manasyla anlamak gereklidir. Bu da ancak, dini kaynaklar (nasslar) aklama (tefsir) yoluyla deil de, yorum (te'vil) suretiyle olabilir (Geni bilgi iin bk. Gazzal ve Btnlik, Ankara 1964).

D- hvan's-Saf. (Temiz Kardeler-slm Ansiklopedistleri)

slm Felsefesi tarihinde kendilerine has grleri bulunan bir baka felsefe ekol de ihvan'l-Saf diye hret bulmu olan bir topluluun dnceleridir. Bunlar kendilerine gre taassup iinde kabul ettikleri mslmanlar aydnlatmak din ile felsefeyi uzlatrmak, tabiat ilimlerinden yararlanarak gelitirdikleri ilim anlayn ve felsefi grlerini yaymak iin almlardr. Bir dernek gibi ortaya kan hvan's-Saf'nn dini olduu kadar siys ve felsef bir zellii de bulunur. Dncelerini yayabilmek iin, devirlerinin her trl bilgisini iine alan ve elliyi akn risaleden (kitapk) oluan bir ansiklopedi meydana getirmilerdir ki, "Resil-i hvan- Saf" adnda gnmze kadar gelmitir. Sistemlerinde eitime ayr bir nem vererek, insanlar eitli ya gruplarna ayrarak, onlara ayr bilgileri iiren farkl eitim-retim programlar uygulamlardr (hvan's-Saf, er-Resil, IV 42 Beyrut, ty.).

E- Meilik

slm dncesi tarihinde "felsefe" veya "slam felsefesi" denince ilk akla gelen dnce akm Meailik'tir. Bu dnce sistemi yukarda belirttiimiz tabiat felsefesine paralel olarak ortaya km ve ksa bir srede en uygun felsef bir sistem halini almtr. ann btn felsefe meselelerine bnyesinde yer veren Meilik, mantk ve matematie dayanr. Yani onun esas karakteri aklc (rasyonel) olmasdr. Hicri nc yzylda douundan sonra ksa srede Snni telkkiye uygun bir yapya brnm; bylece slm dnce dnyasnn hakim ve yaygn felsefesi olmutur.

Mealik veya Mea felsefe adyla hret kazanan bu felsefe akmna Osmanlca'da "Aristo tlisiyye" de denmitir. Meailik terimi Greke "Peripatetisme" kelimesinin arapada ald karlktr. Peripatetisme ise Grek filozofu Aristotelesin (M.. 384-322) Atinada kurduu okulun bahesinde derslerini rencileriyle gezinerek yapmasn ifade eder (smail Fenn, Luate'i-Felsefe, s. 504, ist.1341).

Mealik, slm dnyasnda Aristtlis, Aristtlis veya Arist ismiyle de tannan Aristotelesin, bata mantk ve metafizik olmak zere psikoloji (ruh), astronomi, tabiat, siyaset, ahlk ve dier dncelerinin slm dnyasndaki yorumlarn ve tesirlerini ifade eder. Me terimi bu anlamna ilave olarak ayrca Aristo ile Eflatun(M..427-327)felsefelerinin uzlatrlmasn, keza, Plotinos (M.S. 204-270) ve Yeni Eflatunculuk (Neoplatonizm) un tesirlerini de iine alr. Btn bu zellikleriyle Melik, asl felsefi meselelerde slm'n esaslarna bal kalan, metod ynnden bata Aristo'yu takip eden ve Eflatun ile yeni Eflatuncu felsefelere de bnyesinde yer veren bir ekol olarak karmza kar (Mahmud Kaya, slam Kaynaklar Inda Aristoteles ve felsefesi, stanbul 1983; De Lacy O'lary, slam Dncesi ve Tarihteki Yeri, s. 73).

Me felsefe, yukarda anlar filozoflarn eserlerinin arapaya kazandrlmasndan sonra IX. ile XII. yzyllar arasnda kuruluunu ve geliimini tamamlayarak en nemli temsilci filozoflarn yetitirmitir. Ebu Yusuf, Yakub b. shak el-Kindi (. 873?) Me ekoln ilk filozofu olarak kabul edilir ve kendisine "Feylesfu'l-arab" (Arap filozofu) nvan verilmitir. Bu ekol, onun rencisi Trkistanl filozof Ahmed el-Serahs (. 899) ile devam ettirilir. Ancak slam felsefesi, Meilik ve filozof terimlerinin artrd en byk sima, yine Trkistanl bir dnr olan byk Trk-slam Filozofu Ebu Nasr el-Frb (870-950) dir. Felsefe, Frb ile btn meseleleri iinde ele alnm ve tam anlamyla sistemletirilmitir. Bu sebeple de Aristo birinci retmen (muallimi-evvel) kabul edildii gibi, Frabi' ikinci retmen (Muallim-i sni) nvanyla hret bulmutur. Meailik, Frbi'den sonra da, daha ok ahlak meseleleriyle uraan bn Miskeveyh (. 1030) ve yine byk bir Trk filozof olduu kadar bir bilim adam olan ve ortaan en bata gelen tabibi olarak bilinen bn Sina (980-1037) ile temsil edilen Meailik, Marib de (Endls) bn Bacce (. 1138), bn Tufayl ve nihayet son byk temsilcisi ve Aristo'nun ortaadaki en byk yorumlayp aklaycs (Sarih) bn Rd (1126-1198) ile olgunluuna ulap tamamlanmtr.

bn Rd'den sonra slm dnce hayatndaki felsefe hareketi snmeye balam; dogmatik-skolastik bir mahiyete brnerek verimli dnemlerindeki nem ve deerlerini kaybetmi; Kelm ilminin iinde eritilmi durumda varln hissedilmeden devam edip gitmitir. Fakat, bu felsefenin nemli etkileri ortaa Hristiyan Avrupasnda grlmtr.

Yukarda belirtildii gibi, slm dncesi tarihinde asl felsefe hareketi Meilik olduu halde, yine felsefi zellikleri bulunan baka dnce akmlar da bulunmaktadr. Bunlardan en nemli iki akm, ahabeddin Shreverd (1155-1191) nin adyla beraber anlar raklik ile, esas zellii Meailie kar bir tepki olarak ortaya kan ve slm dnce dnyasnda ok yksek bir deere sahip felsefe tenkitilii ile hret kazanan Eb Hamid el-Gazzl (505-1111)'nin ortaya koyduu dnce hareketidir.

rkilik, felsefe akm olarak Meilikten daha sonra ortaya kmtr. Kelime anlamyla irk "n almas, parlama, gnein domas" manalarna gelir. Bu nedenle ona "Nur felsefesi" de denmitir. Balca zellii olarak, bilgi meselesinde mantk ve akl yrtme metoduna kar olan rklik, akl st bilgi kaynaklar olarak grd kef, ilham ve sezgiye byk deer verir. Meilik ile tasavvuf arasnda bir yer tutar. Onun iin manev sezgi bu felsefenin esasn tekil eder ve hakikat sadece irak ve kalp yoluyla elde edilebilir (Yusuf Ziya Yrken, Hyakilu'na-Nur Tercmesi ve erhi, Shreverdi'nin Felsefesi, (Nur Heykelleri) s. 23 vd. stanbul 1924).

Esasnda Meilie bir tepki mahiyetinde ortaya kan, fakat tamamen kendisine has yaps ve zellikleri olan Gazzli'nin tenkiti derin dnce sistemi ise, bal bana bir ekol kabul edilebilir. nk, slm dncesi hayatnda her biri birer byk ekol olan tasavvuf, kelm, hukuk, mantk, ahlk ve felsefede Gazzl'nin tesiri, derin ve yaygn bir biimde zamanmza kadar gelmitir. Dier yandan onun dnceleri birer felsefi speklasyon alarak kalmayp, her seviyedeki insana ulama imkan bulmutur. Hatta bu sebeple Gazzal'nin sisteminin, slm dnyasnda Snni doktrinin bir savunmas ve ifadesi olduu rahatlkla sylenebilir (Necip Taylan, Gazali'nin Dnce Sisteminin Temelleri, stanbul 1989, s. 167 vd.).

Sonu olarak; slm felsefesi kendinden nce kurulmu olan byk dnce hareketleriyle temasa gemi, onlardan aldklarn yorumlam ve ann hemen her trl milli, sosyal dini meseleleriyle ilgilenmi ok nemli dnce akmdr.

Necip TAYLAN
 


iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.