Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla




islam << anasayfaya geri dn
LLET - islamda islamiyette dinimizde
a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u v y z Namaz



Soru: LLET

erat sahibinin hkm istinat ettirdii; varlna hkmn varln, yokluuna hkmn yokluunu balad, zahir, mazbut vasf.

llet; "sebep", "ment", "delil", "bais", "el-Vasfu'l-cami" olarak da isimlendirilmitir (H. Karaman, Fkh Usl, stanbul 1982, s. 83).

Arap darb- meselinde u sz mehurdu: "La ta'dimu hureku illetin" Yani; zr ve bahanenin eitleri oktur. Bu tabi elinde imkan olduu halde bahane uyduranlar iin kullanlr.

Fkh limlerinin eriatta msbet hkm olan emre, illet demeleri de bundan dolaydr. Sarf alimlerinin vav, ya, elif, harflerine illet harfi demeleri de bu nedenledir. nk bu harfler hastalkl kelimeye bitiirler. (bn Manzur, Lisan'l-Arab, A'lele, maddesi; Mtercim Asm Efendi, Kamus'l-Mhit Tercemesi Okyanus, el-lle maddesi).

Usul fkh asndan illet, bir ok anlamlarda kullanlmtr. Usulcler, "Maslahata uygun olan yaratmak Allah'a vacip olur mu?" konusundaki kelm ihtilafna dayal olarak "illet" iin eitli tarifler yapmlardr (M. Mustafa eleb, Ta'lil'l-Ahkm, Msr, 1943, 116).

Hanef melliflerden Molla Hsrev'in illet tarifi de udur: "Nassn hkmne alamet klman vasf" (Mirat'l-Usul, 241). llet, kyasn dayanm olduu esas tekil etmektedir. Fahr'l-slm Pezdev, "llet, kyasn rkn, yani dayand esastr" demitir. Baz bilginler illeti; "zahir, mazbut ve hkm iin uygun bir vasfdr," diye tarif etmilerdir. Mesel, hamra nisbetle sarho edicilik ve klca nisbetle kasden adam ldrclk vasf byle bir illettir. lm cezas olan ksasn hkm ldrc bir aleti kullanarak bir cana kymaktr. Kurunla adam ldrmek de buna kyas edilir. Baz usulcler de, illeti, hkmn kendisine bal olduunu gstermek zere hakknda er' bir delil bulunan belli bir vasftr, diye tanmlamlardr ki, bu tanm da anlam bakmndan nceki tanmla birlemektedir.

Burada, hkmlerin illeti ile, onlar gerektiren hikmetleri birbirinden ayrmak gerekir. yle ki:

Btn bilginler, Allah'n; din hkm ve kaideleri, kullarnn maslahat iin koyduunda ittifak etmilerdir. Bu maslahat ya faydal olan elde etmek (celb- menfaat) yahut da zararl olan gidermek (def- mazarrat) eklinde olur. Yolculuk eden kimseye, drt rektl farzlar iki klmas, isterse orucu bir baka zaman tutmas hakknda verilen ruhsat, ondan meakkat zararn gidermek iindir. Ortaa ve komuya "uf'a hakk" tanmak da bunlarn zararn nlemek iindir. Taammden ve dmanlkla birini ldrenin lme mahkum edilmesi, insanlarn hayatn korumak faydasn celp iindir.

Fakat hikmet ve sebep her zaman byle ak, akl veya duygularla bilinip bulunabilir ekilde olmaz. Bazen de bir l ve snrla tesbiti ve zapt mmkn bulunamaz. te bu sebeple, hikmete uygun, ak, zapt ve tesbiti mmkn, hkmle beraber deveran eden -yani ne zaman kendisi bulunsa hkm de bulunan, ne zaman o bulunmazsa hkm de bulunmayan- baka bir vasf bulmak ve hkm buna bina etmek gerekmektedir. te bu vasfa "illet" denmitir.

Hikmet, hkm ve teri gerektiren sebep; illet ise, bu sebebe uygun, onu ihtiva eden, ak, zaptedilir bir vasftr ve kyasta hkm ite bu vasfa bina edilir.

Dier bir ksm usulcler ise, bu iki kelimenin ayr ayr eyleri ifade ettiini sylerler. Onlara gre sebep hkm ile arasnda bir mnasebet olmayan eye denir. Dolaysyla vakit, namazn vcubu iin bir sebeptir. kinin haram klnnn illeti olan sarholuk sebep deildir. nk sarholuk ile tahrim arasnda bir mnasebet vardr. Yolculuk da orucu bozmann cevazna bir illettir; sebep deildir. nk burada da hkm ile yolculuk arasnda bir mnasebet vardr. Dolaysyla bu usulclere gre illet, uygun ve etkili bir zelliktir. Hkmde etkisi vardr. Sebep ise byle deildir. Geri her ikisi de netice itibariyle arinin hkm iin birer emaredir. Aslnda bu ihtilaf, terim ve kelime zerindedir. Gerekte ise aykrlk yoktur. nk illeti sebeple ayn anlamda grenler, sebebi ikiye ayrrlar:

a) Hkmle arasnda bir mnasebet bulunmayan sebep. te burada sebep ile illet birlemektedir.

b) Hkmle arasnda bir mnasebet bulunan sebep.

Netice olarak; art bulunur ve mani bulunmazsa; sebep, teklif hkm dourur. art gereklemez ve mani' bulunursa; sebep bir netice vermez. Mesel; muris lse, vrisin sa olup olmad bilinmese miras olmaz. Murisi, onun ldrd karsa yine miras olamaz (M. Ebu Zehre, Usl'l-Fkh, Terc. Abdlkadir fener, 68).

Fkh usulnde illet, kyasn esas, odak noktas ve en nemli rkndr. Kyas, illetin bilinmesi ve ferde varlnn tahakkuk etmesi halinde gerekleir. Bylece hakknda nass bulunan hkmn sadece o meseleye has olmad ve kendilerinde hkmn illetinin tahakkuk ettii btn meselelere bu hkmn tatbik edilecei ortaya kar. rnek vermek gerekirse, hakknda yasaklayc nass bulunmas sebebiyle kiinin din kardeinin alverii zerine al-veri yapmas ve nian zerine nian yapmas caiz deildir (Buhr, Nikh, 45, Buy', 58, urt, 8; Mslim, By, 8, Nikh, 38, 49-52, 54-56; Eb Dvd, Nikh, 17; Tirmiz, Nikh, 38; Nes, By, 19; bn Mce, Nikh, 10; Drim, Nikh, 7; Muvatta', Nikh, l -2, 12; Ahmed b. Hanbel Msned, II, 122). Hkmn illeti bakasn skntya sokmak, bakasnn hakkna tecavz etmek, zarar vermek ve neticede ortaya kan kin ve husumettir. Bakasnn kiralama mutabakat zerine kiralama ameliyesinde bulunma konusunda nass yoktur. Ancak hakknda nass bulunan yukardaki meseleyle ayn ilete sahip olduklarndan bu konuda da ayn hkm geerlidir (Abdlkerim Zeydan, el-Vecz, Dmak 1405/1985, s. 196-197, 200-201).

lletin artlar

1. llet zahir (ak, anlalr) olmaldr. llet anlalamayacak derecede ak deilse hkm gstermesi mmkn deildir. kideki iskr (sarho edicilik) vasf gibi. Sarho edicilik ikinin haram klnmasnn illetidir. Sarho edicilik vasf bulunan her trl mayi, merubat haramdr. Eer illet gizli bir vasfsa eriat sahibi (ri) ona dellet eden ak bir vasf koyar. Karlkl bedel verme suretiyle yaplan muamelelerdeki karlkl rza gibi. Bu karlkl rza mlkiyetin intikalinin illetidir. Rza ise kalble ilgili ve gizli bir vasftr. Bunun yerine ri ona dellet eden akdin sgasn (icab-kabul) koymutur.

2. llet mazbut (standart) bir vasf olmaldr. Yani illet ahs ve durumlarn deimesiyle deimemelidir, yahut nemsiz deiiklik arzetmelidir. Buna gre, yolculukta namazn kasredilebilmesinin hkmnn illeti sefer olup; meakkat olamaz. nk meakkat, ahslarn artlarn ve durumlarn deimesiyle farkllk arzeden bir vasftr.

3. llet, hkme mnasip bir vasf olmaldr. eriat sahibi, hkmleri kullarn maslahatn gerekletirmek iin koymutur. te hkmden eriat sahibinin kastettii maslahat, hkmn bu vasfa balanmasyla gereklemelidir. Mesel zulmen kastl olarak "bir insan ldrmek", kendisine ksasn balanmas iin mnasip bir vasftr. Zira bu balan, hkmn meru klnmasndaki hikmeti gerekletirme zelii tamaktadr. Bu durumda can gvenlii ve huzur temin edilmi, bo yere kan dklmesi ve insanlar arasnda kin ve nefretin yaylmas nlenmi olur.

4. llet "asl"a mahsus bir vasf olmamaldr. Eer illet asl'a mahsus klnm ise bunun "fer"e gemesi mmkn deildir ve kyas gerekleemez. Yolcu veya hastann ramazan aynda oru tutmamalarnn illeti yolculuk ve hastalktr. Bu illet sadece yolcu ve hastada bulunur ve illet yolcu ve hastaya mahsustur. Mesel maden ocandaki bir ii byk bir meakkatle karlasa bile oru tutmamazlk edemez; illet onlara gemez (Abdlkerim Zeyd an, a.g.e., s. 204-207; Abdlvahhb Hallf, ilmu usli'l-fkh, Kahire 1376/1956. vb 75-78; M. Eb Zehra, Usl'l-fkh, Kahire 1377/1958, s. 188-191; Zhayl, Usl'l-fkhi'l-slm, Dmak 1406/1986, I, 652-658).

lleti Bulma Yollar

1. Nass: Bazen naslar, hkmn illeti olarak belli bir vasf tayin edebilirler. Ancak nassn illete delleti, sarih (ak) olabilecei gibi, ima ve iaretle de olabilir.

lletten bakasna ihtimali bulunmayan, kat', sarih nassn illet'e delleti, illeti gstermeye mahsus kelime ve kelime yaplan ile tahakkuk eder: "liecli" iin, "likeyl" olmamas iin, "keyl" olmasn diye vb. gibi.

"Kendilerinden sonra, insanlarn Allah'a kar bir bahaneleri olmasn diye (liell yekne) peygamberleri mjdeleyici ve korkutucu olarak gnderdik" (en-Nis, 4/165) ayetinde peygamberlerin gnderilme illetinin "insanlarn Allah'a kar bir bahanelerinin olmamas", olduu nass tarafndan aka belirtilmitir.

2. cma: lletin icma ile tayinine misal, hem baba hem de anne tarafndan akrabaln, miras sralamasnda baba bir erkek kardeten nce gelmesinin illeti olduu hususundaki icmadr.

Bu duruma ana-baba bir erkek kardein, baba bir erkek kardeten, ahs zerine velayet hakknn da nce gelmesi kyas olunur.

3. Sebr ve taksim: Asldaki hkmn illetine uygun vasflar bir araya toplayp illetlii bu vasflara teker teker vererek hkmde messir ve illet olma artlarn hiz olup olmadklarm incelemek ve illet olma vasfn haiz olmayanlar elemek suretiyle illeti bulma. Mesel aralarnda riba (faiz) cereyan eden maddelerde, hkme illet olan vasf nedir? Renkleri mi, yenilebilirlii mi tartlabilirlii mi llebilirlii mi, saklanabilirlii mi?

Mctehid bunlar biraraya toplayp, illet olamayacak olanlar eledikten sonra illeti tesbit eder.

Hanefler, buday ve arpada riba (faiz) cereyanna illet olarak cins ile birlikte llebilir; filer yenilebilir; Mlikiler ise yenilebilir, saklanabilir vasflarn kabul etmilerdir.

Sebr ve taksm ile illet bulma bir ictihad meselesi olduundan farkl grler ortaya kabilmektedir. Mezheplerin bazen bir mesele de deiik gre sahip olmalarnn sebeplerinden biri de, illetin farkl ekilde tesbitinden kaynaklanmaktadr.

Tahrcu'l-ment ve tahkku'l-ment:

Tahrcu'l-ment nass veya icma tarafndan belirtilmemi olan hkmn illetinin, illeti bulma yollarndan birisiyle mesel sebr ve taksm yoluyla bulunup ortaya karlmas demektir.

Tahkku'l-ment ise asln illetinin bilinmesinden sonra bu illetin "fer" de bulunup bulunmadnn tetkik edilmesidir (A. Zeydan, a.g.e, s. 212-218; A. Hallf, a.g.e, s. 84-88; Zhayl, a.g.e, I, 661-676; H. Karaman, a.g.e, s. 86-88; F. Atar, Fkh Usul, stanbul 1988, s. 68-69).

llet ile Hkm arasndaki mnasebet

llet ile hkm arasnda drt tr mnasebet vardr:

1. el-Mnasib'l-messir (uygun vasf): Bu vasf bizzat eriat sahibinin hkmn kendisi iin illet saydn gsterdii vasftr. Hkmler iin en kuvvetli illet budur."Sana kadnlarn hayzn soruyorlar. De ki; o bir ezadr. Onun iin hayz halindeki kadnlarnzdan uzak durun" (el-Bakara, 2/222) ayetinde "eza", hayz halinde kadnla cinsi mnasebetin yasaklandnn illeti olarak belirtilmitir.

2. el-Mnsib'i-mlyim (elverili vasf): Hakknda bizzat ari tarafndan muteber sayldn gsteren bir delil bulunmayan, fakat o hkm cinsinden bir hkmn illeti olduuna, vasfn cinsinin byle bir hkm iin illet sayldna, vasfn cinsinin hkmn cinsi iin illet olduuna dair hakknda nass veya icma bulunan vasf denir. Mesel ocuk kendi maln korumaktan ciz olduundan baba ocuun mal zerinde tasarruf hakkna maliktir. Velayetin illeti "sr" (kklk) dr. Buna gre fukaha ocukluk ve acz illetini, ahs zerindeki velayet iin de elverili bir illet olarak kabul etmilerdir. O halde velisi, kk ocuu nikhlayabilir.

3. el-Mnsib'l-mrsel: Muteber olduuna veya ilga edildiine dair er' bir delil bulunmayan illet. Bu durum mctehidlerin takdirine braklm bir konudur (bk. Meslih-i mrsele mad.).

4. el-Mnsib'l-mlg (yrrlkten kaldrlm vasf): ri tarafndan illetin ilga edildiine dair bir iaret ve dellet bulunan vasftr. Miras konusundaki illet karbet (hsmlk) tr. len bir kiinin olu ve kz arasndaki miras meselesinde ayn yaknla sahip olmalarna ramen olun 2, kz 1 hisse alr. Mirasta kzn erkee eit olmas ilga edilmitir (Zeydan, a.g.e, s. 208-211; Hallf, a.g.e, s. 78-83; M. Eb Zehra, a.g.e, s. 191-192; Karaman, a.g.e, s. 88-90; Atar, a.g.e, s. 66-67).

Saffet KSE
 


iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.