Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


saparmurat trkmenba kimdir ? saparmurat trkmenba biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
saparmurat trkmenba

Saparmurat Atayevich Niyazov 1940 ylnda bir ii ailesinin ocuu olarak dnyaya geldi. Babas II. Dnya Sava'nda ldrld. Ailesinin dier fertleri, 1948 ylnda meydana gelen Akabat depreminde ld. lk nce yetimhanede, sonra uzak aile fertlerinin evinde byd.

Leningrad Teknik niversitesi'nden enerji mhendisi unvan ile mezun oldu. Bundan sonra Akabat yaknlarndaki Bezmein enerji tesislerinde alt. Daha sonra Komnist Partisi yesi oldu. 1985 ylnda Trkmenistan Milletvekilleri Konseyi Bakanl'na atand. Daha sonra Trkmen Komnist Partisi'nin Merkez Komite I. Sekreterlii'ne seildi.

13 Ocak 1990 tarihinde Cumhuriyetin yksek yarg organ olan Yksek Sovyet bakanlna atand. 27 Ekim 1990 gn yaplan seimlerde Trkmenistan'n ilk Cumhurbakanlna seildi. 21 Haziran 1992 ylnda yeni bir anayasann kabul iin yaplan yeni cumhurbakanl seimlerinde oylarn yzde 99.9'unu ald.

Eserleri: Ruhname, Trkmen lim Aman Olsun, Trkmen'in Be ann Ruhu
Trkmenba'nn eserlerinden Ruhname Trkiye Trkesi, Rusca, ngilizce, Japonca, Arapa, Farsa, Almanca, ekce gibi bir ok dnya dillerine evrilmi yzbinlerce baslan mehur bur eserdir.

GNDEM GNDEM GNDEM GNDEM GNDEM GNDEM GNDEM GNDEM GNDEM


TRKMENSTANDAN ELEKTRK ALMAYA BALADIK.

1/22/2004 www.enerji.gov.tr

TRKMENSTANDAN 2007 YILINA KADAR 300 MLYON KWH ELEKTRK ALACAIZ

Trkmenistan Elektrik kuruluu Kuwwat ile Trk Elektrik Ticaret A.. (TETA) arasnda, 1999 ylnda yaplan elektrik alm szlemesi uyarnca, elektrik enerjisi ithalatna baland.
Kuwwat ile Teta arasndaki anlamaya gre, Teta ile ran Elektrik kuruluu Tavanr arasnda ayn tarihlerde imzalanan anlama gereince, Trkmenistandan alnacak olan elektrik enerjisi, ran zerinden Trkiyeye gelecek.
Trkmenistan elektrii konusunda bir aklama yapan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Dr. Mehmet Hilmi Gler, Trkmenistandan alnan elektrik enerjisinin son derece nemli olduunu vurgulayarak, Dost Trkmenistandan doalgaz yerine, ayn doalgazdan retilen elektrii almaya baladk. dedi. Bakan Glerin verdii bilgiye gre, Kuwwat ile Teta arasnda imzalanan anlama, 2006 yl sonunda sona erecek ve bu arada, Trkmenistandan toplam 300 milyon KwH elektrik enerjisi alnacak. Bakan Gler, Trkmenistandan alnan elektrik enerjisinin fiyatnn uygun seviyede olduunu, nmzdeki dnem, fiyat ve miktar konusunda, Trkmenistan yetkilileri ile yeniden masaya oturulacan syledi.

TRKMENSTAN ELEKTR UCUZLADI
www.enerji.gov.tr 2/19/2004

Getiimiz Ocak aynda Trk Elektrik Ticaret A.. ile Trkmenistan elektrik kuruluu Kuwwat arasnda yaplan anlamayla, Trkmenistandan almaya baladmz elektriin fiyatnda yeniden dzenleme yapld ve indirim saland.

Trkmenistan Bayrak Bayram ve Trkmenbann yagn kutlamalar sebebiyle Trkmenistana giden Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Dr. Mehmet Hilmi Gler, Trkmenistanda bulunduu sre iinde, Trk firmalarnn Trkmenistana yapt yatrmlarla ilgili bilgi ald ve alk Enerjinin santraln gezerek, Trk alanlarla sohbet etti. Bakan Gler, ziyaretinin ikinci gnnde Trkmenban bakanlk saraynda ziyaret ederek, kendisi ile bir sre grt. Trkmenba tarafndan son derece scak ve samimi bir ekilde karlanan bakan Gler, grmede, Trkiyeye verilen elektriin yan sra, enerji alannda yaplabilecek ortak yatrmlar ve ibirliinin ele alndn bildirdi. Grmede ayrca, Trkiyeye verilen elektriin miktarnn arttrlmas ve fiyatnn drlmesi konusunda da gr birliine varld ve hazrlanan protokol, Trkmenba ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Dr. Mehmet Hilmi Gler arasnda imzaland.

Trenden sonra bir konuma yapan Trkmenba, Trkiyeye Trkmen doalgaznn verilmesi iin ok altn ancak, baarl olamadn belirterek, "Trkiyeden her yl bir milyon ya da, 2 milyon kiiyi buraya getireceim Hazar Denizinin kysna, Karakum blgesine ve dalarn eteklerine yerletireceim." dedi.

Bakan Gler de yapt konumada, doalgaz ve elektrik almndaki kararlln gstermek amacyla Trkmenistana geldiini belirterek, Trkiyenin doalgaz konusunda koridor durumunda olduunu ifade etti ve doalgaz almnda sratli hareket etme niyetinde olduunu bildirdi. Bakan Gler, imzalanan protokol ile Trkmenistandan alnan elektrik enerjisinin, 3.45 cent olan kwH fiyatnn, 3.35 cente ekildiini, 300 milyon kwH olan miktarn da, 600 milyon kwHya ktn aklad. Trkmenistandan alnan elektrik enerjisi anlamas 2006 yl sonuna kadar srecek.

TRKYE CUMHURYET BABAKANI ERDOAN'IN TRKMENSTAN GEZS

Erdoan: Hedeflere yaklald
Yeni afak 10 Ocak 2003

Orta Asya gezisinin verimli getiini belirten AK Parti lideri Erdoan, doalgazda dnm noktas yaanacan syledi. Erdoan, "Tek mesele transit geiin salanmas; proje yaplacak" dedi.

AK Parti Genel Bakan Recep Tayyip Erdoan, kt Orta Asya gezisinde doalgaz konusunda Trkiye'nin nemli kazanmlar elde ettiini syledi. Erdoan, Trkmenistan'da, Devlet Bakan Sapar Murat Trkmenba tarafndan kabul edildi. Trkmenba Kk'ndeki kabulde, Erdoan ve Trkmenba, yaklak 1 saat babaa grtkten sonra, ortak basn toplants dzenlediler. Trkmenba, Erdoan'a "ata diyar" diye nitelendirdii Trkmenistan' ziyaretinden duyduu memnuniyeti dile getirdi.

Erdoan'a scak ilgi

1990'da 3 milyon ton olan petrol retiminin 10 milyon tona karldn, 60 milyar metrekp de doalgaz retildiini kaydeden Trkmenba, Trk iadamlarnn da lkesinde tekstil sektrnde faaliyet gsterdiini bildirdi. Trk iadamlarnn lkesinde 5 milyar dolarlk yatrmnn bulunduunu anlatan Trkmenba, Erdoan'a, daha sonra, "adalet, kudret ve kalknmann sembol" olduunu syledii altndan, minyatr bir kurt ba heykelcii hediye etti.Trkmenba, ayrca, dostluun sembol olarak 1996 ylnda , Erdoan'a, Trkmenistan pasaportu da vermiti.

'Tayyip bir ehir'

AK Parti lideri Erdoan da 1992 ylnda ilk kez Akabat'a geldiini anmsatarak, bugn grd geliimi takdirle karladn ifade etti. Erdoan, "Bugn, tertemiz yani tayyip bir ehir grdm" dedi. Bir sre nce Trkmenba'na ynelik suikast nedeniyle gemi olsun dileinde bulunan Erdoan, bu terrist eylemi knad. Erdoan, "Dost, karde Trkmenistan'la ticaret ve ekonomik ibirliine ok nem veriyoruz" dedi.

ALIMALAR YAPILACAK

AK Parti lideri Erdoan, Trkmenba Mzesi ve Trkmenba Tekstil Fabrikas'n gezdi. Erdoan, "Orta Asya geziniz doalgaz konusunda bir dnm noktas olabilir mi?" sorusuna, "Zaten ama oydu ve Trkmenba ile de bu konular grtk. Burada gaz verme noktasnda bir sknt yok. Tm mesele transit geiin salanmas." Erdoan, Orgeneral Hilmi zkk'n yapt aklamalara ilikin soruya, "Trkiye ile ilgili meseleleri Trkiye'ye dnnce grmek daha isabetli olur" dedi.

Xx

Trk Parlamenterler Birlii Trkmenba'na Byk Devlet Adam dl Verdi

Merkezi Ankara'da bulunan Trk Parlamenterler Birlii, Trkmenistan Cumhurbakan 'na Byk Devlet Adam dl verdi. 2700 eski ve yeni parlementer yesi bulunan Birliin Genel Bakan Zeki eliker, dl gerekesini yle aklyor: "Atayurdumuz Trkmenistan'da byk iler baaran ve Trkiye ile dostluk kprsn kuran , Birliimiz tarafndan Byk Devlet Adam dlne layk grlmtr.Trkmenba, Trkmen halkna ve btn insanla yapt hizmetlerle bu dl fazlasyla hak etmektedir" dedi.

HAKKINDA YAZILANLAR

Trkistann sviresi: TRKMENSTAN

DR.SLEYMAN DOAN
dogansuleyman@hotmail.com

Bakent Agabata yukardan baknca sanki cetvelle izilmi bir ehir gryorsunuz. O kadardzenli ki grenlerin gzn kamatryor. Bulvar, cadde ve sokaklar son derece gzel ve temiz. Bundan on yl nce gittiim Agabat ile bugnk bakent arasnda dalar kadar fark vard. ehir bat ehirlerini aratmayacak derece de modern hale getirilmi.

Sovyetler'den Bamszla

Sovyetler Birliinin 1990 ylnda dalmasndan sonra 6 Trk devleti dnya haritasnda yerine ald. 1980 ncesinde bir grup ve siyasi parti hep Trklk ve hatta rklkla suland. Sulayan sol kesim ise; Sovyetler Birlii'ne dizeler yazyorlard. Ne var ki, 1990'l yllar her eyi alt-st etti. Sovyetler Birlii dald. Komnist ideoloji tehdit olmaktan kt.
Sovyetler Birliini 1990 yllarndan itibaren gazeteci olarak birok yerini dolatm. Kylerine varncaya kadar gittim. Grdm manzara dehet vericiydi: insanlar dinlerinden uzaklatrlm, iki sudan ucuz bir ekilde sunulmu, teknoloji hantal hale gelmi, savatan bozguna uram bir lkeler zinciri grnts veriyordu.

Adriyatik'ten in Seddi'ne

Trk cumhuriyetlerinin bamszlklarnn zerinden yllar geti. Geen srede neler baarld, neler baarlamad? Trkiye'nin bu karde dnyayla 'Adriyatik'ten in Seddi'ne lksyle balayan ilikileri bugn ne durumda? Trkistan Trkleri arasnda 'stanbul'u grmemi isen, henz dnyaya gelmemi saylrsn!' anlamnda bir deyim vardr. Bunun zbekesi yledir: stanbuln krmegen, lemge kelmegen! Trkistanl haclar Hac iin Mekke'ye giderken, nce yollarn uzatarak stanbul'a urar, sonra Mekke'ye giderlerdi. Bilhassa, 19. yzyl ortalarndan 1920'lere kadar stanbul'da kan gazete ve dergilerle, kitaplar Azerbaycan, Krm, Kazan ve Trkistan'nn Takent, Buhara ve Semerkand gibi byk ehirlerine ular ve aydnlar tarafndan okunurdu. Trkistan ve baka yerlerdeki Trke yaynlar da stanbul'a ulard. Bilhassa Gaspral smail Bey'in "Tercman" gazetesi stanbul aydnlar tarafndan da merakla okunurdu.

Trkistan ile Trkiye arasndaki ekonomik ve kltrel ilikiler 1925 ylnda Sovyet rejiminin Trkistan ve baka Trk yrelerinde tam anlamyla egemen olmasndan sonra birdenbire kesildi. zellikle SSCB'nin kaplarn d dnyaya kapamas ve Sovyetlerdeki Trklerin alfabelerinden tutarak kltr hayatnn btnyle deitirilmesinden sonra, Trkiye'de yaayanlarn Sovyetlerdeki Trkler hakkndaki bilgileri de zamanla kaybolmaya balad. ok az saydaki bilginden baka, Trkiye'deki halk Trkistan ile ilgilenemez oldu.

Ekonomiye Trk Damgas

Trkiye'nin Trk cumhuriyetleriyle ticaretinin ykselen bir seyir izlediini sylemek biraz zor. u anki seviye, 1997 ve 1998' deki seviyelerin ok gerisinde ve toplam 1 milyar 150 milyon dolar civarnda. Bu rakamlarla Trkiye, Trkmenistan ve Azerbaycan'n ikinci-nc ticaret orta durumunda, ancak dier cumhuriyetlerde aalardayz.

Trkiye'nin 1992'de at 1,2 milyar dolar tutarndaki Eximbank kredileri, bu lkelerle olan ticarete ivme kazandrmt, ancak geri demelerinde yaanan sorunlar daha sonraki ilikileri zora soktu.

Trk zel sektr blgede ABD'li ve Avrupal firmalarla rekabet ediyor. Baz kk apl yatrmlar dnda, byk enerji projelerinde grnmese de inaat ve tekstil bata olmak zere hemen her sektrde Trkler var. Kk ve orta boy iletme kltrn Trkler'in yerletirdiini sylemek abart olmaz.

GSM operatrlnden otelcilie, konfeksiyondan deterjan retimine kadar pek ok sektrde karde lke vatandalaryla ortak iletmeler kuruldu. 10 yl ncesinde bakkal aamayan blge insan, bugn yabanc ortaklarla birlikte hipermarketler aabilir hale geldi. Resmi azlarn da sk sk ifade ettii gibi, Trk iadamlar blgede devletin ok nndeler.

Trk adamnn Ayrcal

Blge lkelerinde alan Trk okullar i adamlarna cesaret verdii gibi, blgede faaliyet gsteren Trk irketlerinin eleman ihtiyacnn karlanmasna da byk katk salad. Bugn ilgili branlardan mezun genler, donanm asndan gerek Trk gerekse yerel iadamlarnn en ok tercih ettii elemanlar. Hemen her Trk irketinde, bu okullardan mezun anadili yannda Rusa, ngilizce ve Trke konuan personele rastlamak mmkn.

Sonuta ilk 10 ylda ekonomi alannda nemli mesafeler alndysa da gelecee salkl bakabilmek iin bu dnemin iyi muhasebe edilmesi gerekiyor. Bu cumhuriyetleri ve Trkiye'yi biribirine balayan duygu ve manevi balar gzard edilemez. nemli olan, bunu bir avantaj bilip, ilikilerde gnlk siyasi kayglar bir yana brakarak ileriye dnk gerekletirilebilir ekonomik ve siyasi hedefler izmek.

Trk cumhuriyetleri milli gelirleri toplam u an 150 milyar dolar bulmuyor ama, enerji retim ve pazarlamasnn yoluna girmesiyle zenginler ligine girme imkan bulacaklar. Ancak bunu yaparken petrol zengini Ortadou eyhliklerine benzemek istemiyorlarsa, demokrasiyi ihmal etmemeleri gerekiyor.

Trk Okullar Byk Bir Avantaj

Birok tarafsz gzlemciye gre Trkiye'nin 10 yllk dnemde Trk dnyasnda gerekletirdii en byk baar Trk okullar. T.C. Milli Eitim Bakanl'nn yurtdndaki btn okullarn temsilcileriyle 1995'te yapt bir toplantnn ardndan yaynlanan resmi kitapa gre, 10 yl iinde blgeye 130'u zel olmak zere toplam 142 eitim kurumu kazandrld. Tm zel 9 niversitenin aralarnda bulunduu eitim kurumlar zel Trk firmalar, T.C. Milli Eitim Bakanl ve Trk Dnyas Aratrmalar Vakf tarafndan ald.

Bilgisayar, turizm, ticaret gibi zel branlar yannda orta retim dzeyinde hizmet veren Trk okullarnda Trkiye'deki Anadolu Liseleri mfredat uygulanyor. Okullar hem ev sahibi lkenin, hem de Trkiye'nin milli eitim bakanlklarnca denetleniyor. Hazrlk snfnda ve dier yllarda ngilizce, Trke, Rusa ve o lkenin dili retiliyor. 9'uncu snf banda renciler szel ve saysal iki gruba ayrlyor. Sosyal dersler ev sahibi lkenin retmenlerince, dil ve saysal dersler Trk retmenlerce veriliyor. Din dersleri lkeden lkeye deiiyor. rnein zbekistan'daki mfredatta din dersleri yer almazken, Trkmenistan'da Dinler Tarihi adyla btn dinlerin retimine haftada bir saat ayrlyor.

Dnya apnda Krgz edebiyat Cengiz Aytmatov'un Trk Okullar hakkndaki yorumu ise yle: "Krgz-Trk liselerinde okuyan ve daha sonra mezun olacak bu genler 21. asrn kadrolar ve geleceimizin aydn gnleridirler."
Trkmenistan'da doalgaz lkenin en nemli gelir kayna. Bunun yannda tekstil ve inaat sektrndeki gelimeler ekonomiyi canl tutuyor. Bu cumhuriyetler arasnda en kk ekonomiye sahip Krgzistan ise, zengin enerji kaynaklarna sahip olmamakla birlikte, serbest piyasa ekonomisini oturtmann yollarn aryor.

Trkmenistan'da Trkmenba tarafndan kaleme alnan Ruhname adl eserde, kapitalist ve sosyalist modellerin eletiriyor, zenginin fakiri koruduu, fakirin ise zengini kskanmad bir model neriliyor.

Trkistan'nn svire'si

Trkmenistan son on ylda yzde 20 kalknma hzyla dnyada sayl lkeler arasna girmeyi baard. Devlet Bakan Trkmenba'nn uygulad baarl politikalar sayesinde Trkmenistan'da bugn Trk firmalarnn at tesisler gz kamatryor. 5 milyon nfuslu Trkmenistan Trkistan'nn svire'si olma yolunda hzla ilerliyor. Trkmenistan sadece Trkistan'nn deil dnyann en hzl gelien lkesi olmay baard.

"Bu topraklar bizim sevgimiz, gayretimiz, aln terimiz, bereket olup Trkmen sofrasna geri dnmektedir. Ben hayata bu topra sevmekle baladm, ben bu topran barna sevgi olarak dnerim. Yce Allah'n emriyle, nc bin yln blgesi bamza dt gnlerde 1991 ylnda Trkmenistan bamsz devlet oldu. Her bir Trkmen, milletinin tarihi yazgsndan, milli devletinden, cemiyetinden, onun blnmez btnlnden, ittifakndan mesuldr. Bizim Dede Korkut gibi, Mahtumkulu gibi cevahir zihinli, elmas muhakemeli bilge kiilerimiz var. Yce Allah bizi insan olarak yaratt. Her bir vatandamzn asil ve drst insanlar haline gelmelerine imkan salamak bizim mukaddes borcumuzdur. Gcn gayretini, sevgisini, mrn btnyle ortaya koyabilen halkmz varken, bu topra cennete dndrp, muhteem altn cemiyeti kurmazsak ayp olur! Aziz Trkmen halkm! Sen moralini yksek tut, yaptn iin hakkn ver, zenginle, zenginletir yurdunu!"

Trkmenba ve Ruhname

Yukarda ki szleri Trkmenistan Devlet Bakan 'n yazd "Ruhnama" isimli eserinden alnt yaptm. Trkmenistan Cumhurbakan Trkmenba yazar olduu kadar da air. Trkmenba, 8 yandan itibaren yazd tm iirlerini 226 sayfalk bir iir kitabnda toplayarak, "Trkmen Elim Aman Olsun" ismiyle yaymlad. 2. Dnya Sava'nda babasn, 8 yanda yaad 1948 depreminde de annesi ve 2 kardeini kaybeden Trkmenba'nn, yerletirildii yetimhanede, yaadklarn iire dkmeye balad. Trkmenba, iirlerinde vatan sevgisi, deprem, anne sevgisi ve ak konularna arlk veriyor. Ayrca Trkmenba, Trkmenistan Milli Mar'n yazan 12 airden biri. 1992 ylnda gittiim Trkmenistann bakenti Agabat, bir ky grnmndeydi. Sovyetler dneminde ihmal edilen Trkmenistan'n bugn geldii noktay tarif etmek adeta imkansz. lke imdi yzde 20 kalknma hzyla svire olma yolunda hzla ilerliyor.

Mreffeh Trkmenistan

Bamszln kazanan Trk Cumhuriyetleri iinde bugn en gelimi olan hi phesiz Trkmenistan'dr. Trkmenistan dnyann kaynak bakmndan en zengin lkelerinden biri. Trkmen halknn en mreffeh bir ekilde yaamas iin bata Devlet Bakan Trkmenba olmak zere tm yneticiler canla bala alyor.

Trkmenistan'n kalknmasnda Trk iadamlarnn byk emekleri var. Bugn Trkmenistann bir bat lkesinden fark yok. Trk Cumhuriyetleri iinde en fazla byme hzyla gelien lke. lke geliip deiirken hem Trk iadamlar kazanyor hem de Trkmenistan. lkedeki ilerin yzde 80'ini Trk i adamlarna havale etmitir. Trkmenistan dnyann drdnc doalgaz rezervlerine sahip bir lke. nallah yakn bir zamanda Trkmen gaz Trkiyeye gelir.

Trkiye-Trkmenistan ilikileri

Trkiye Cumhuriyeti 16 Aralk 1991 tarihinde Trkmenistan'n bamszln tanyan ilk lke olmu, 29 ubat 1992 tarihinde de diplomatik ilikiler tesis etmitir. Trkiye Cumhuriyeti, Trkmenistan'n tannmas, uluslararas ve blgesel kurululara katlmas veya ibirliinin pekitirilmesi, nc lkelerin ve uluslararas kurulularn destek ve yardmlarnn salanmas gibi konularda giriimlerde bulunmutur.

ki lke arasndaki ticar ve ekonomik ilikilerin temeli, Trkmenistan Devlet Bakan 'nn lkemize yapm olduu ziyaret srasnda 3 Aralk 1991 tarihinde imzalanan "Trkiye Cumhuriyeti ile Trkmenistan Cumhuriyeti Arasnda Ekonomik ve Ticari birliine Dair Anlama"ya dayanmaktadr.

2000 yl itibariyle, Trkmenistan'n d ticaret hacminde Trkiye'nin pay % 17 olarak belirlenmi ve lkede 280 Trk irketinin faaliyet gsterdii tespit edilmitir. Yabanc sermayeli irketler arasnda Trk irketlerinin pay yaklak % 31'dir.
Trk mteahhitleri tarafndan Trkmenistan'da bugne kadar gerekletirilen faaliyetler, eitli i kollarna ynelik olmutur. Trk firmalarnn genel olarak inaat, tekstil, gda, temel tketim mallar, telekomnikasyon, otomotiv ve elektrikli cihaz gibi faaliyet konularnda younlatklar grlmektedir.

Mevcut Trk firmalarnn byk bir ksm eitli ticaret ve taahht ileri gerekletirmi, bir ksm ise, halen piyasa aratrmas ve yatrm hazrlklar ierisindedir. Baz Trk firmalarysa, riskleri yznden herhangi bir faaliyete balamamlardr. Hlen tescilli firmalar dnda, herhangi bir kayt altnda olmadan Trkmen firmalar zerinden ticaretle uraan pek ok Trk firmas da mevcuttur. Bunun yannda Trkmenistan ile Trkiye arasnda bavul ticareti olarak tanmlanan faaliyetler de mevcuttur.

Baarl Trk adamlar

Trkmenistan'da gerekletirdikleri ilerde kaliteyi ve uluslararas standartlara uygunluu n planda tutmay genel bir ilke olarak benimseyen i adamlarmz arasnda, Trkmenistan Cumhurbakan tarafndan, vatan sevgileri ve baarl almalar dolaysyla "stn Hizmet Madalyas" ile dllendirilen i adamlarmz mevcuttur. Halen says yzlerle ifade edilebilecek esnaf, Trkmenistan'da ticaretle uramaktadr. Trkiye ve ran dndaki lkelerin, Trkmenistan'da kk esnaflk faaliyeti bulunmamaktadr. ranl esnafn faaliyetleri, Trklerinkine gre olduka dk orandadr. Ayrca, lkede yerleik i yapmakta olan yabanclar ierisinde Trklerin uyumu dierlerine gre daha kolay olmaktadr.

Trkmenistan'da yollar modern olmamakla birlikte, ounluunu Trk firmalarnn gerekletirdii rehabilitasyon almalar sonucu 1996 ylnda Trkmenistan karayollarnn % 81'i onarlmtr. 1996 yl iinde yolcu tamacl iin kurulan firmalar, Trkiye'dekine benzer bir yaplanma iine girmilerdir.

1996 ylnda lkeyi ran'a balayan demiryolu hizmete girmitir. Ayrca, Trkmenba'ndaki (eski Krasnovodsk) bir deniz limannn slah ve Agabat hava limannn geniletilmesine ilikin almalar srdrlmektedir. Agabat, Daouz ve Mervdeki ulam sistemlerinin gelitirilmesine ynelik 34 milyon dolarlk bir Dnya Bankas projesi halen uygulama aamasndadr.
Trkmenistan gerek elektrik retimi, gerek dier enerji kaynaklar, zellikle doalgaz asndan zengin bir lkedir. lke ekonomisinin temel tan pamuun yan sra doalgaz ve petrol oluturmaktadr.

Bata Rusya Federasyonu olmak zere, SSCB'de bulunan doalgaz rezervleri, toplam dnya doalgaz rezervlerinin yaklak % 40n oluturmaktadr. Trk Cumhuriyetleri arasnda en byk doalgaz rezervlerine ve yllk retim kapasitesine sahip olan lke Trkmenistan'dr. Trkmenistan'daki doalgaz rezervleri, blgedeki toplam rezervlerin byk blmnden fazladr. retilen doalgazn % 84' ihra edilmektedir.

Toplam yz lmnn 4/5'i l olan lkenin, tarma elverili alan sadece % 3'tr. Yeni Trk Cumhuriyetleri arasnda ikinci byk pamuk reticisi olan Trkmenistan'da son yllarda retilen pamuun ilenmesine ve lke iinde deerlendirilmesine nem verilmektedir. Trkmenistan, zengin maden kaynaklarna sahiptir. zellikle petrol ve doal gaz en nemli yeralt kaynaklardr..

Tarafsz Trkmenistan

Doalgazn ihracat iin Rusya zerinden geen boru hatt kullanlmaktadr. Ayrca, 1997 ylnda alm olan 200 km'lik, ran ile balant salayan snrl kapasitedeki bir boru hatt da mevcuttur. Halihazrda Afganistan zerinden Pakistan ve Hindistan'a gaz naklini salayacak bir boru hatt projesinin gelitirilmesi konusunda almalar srdrlmektedir.
Trkmenistan, Trk Cumhuriyetleri iinde "tarafszl" temel siyaset olarak benimsemi bir lke. Trkmenistan'n tarafszl BM'ce onayland.. Trkmenistan gelecei parlak. Trkmenba'nn gsterdii yolda medeni lkeler seviyesine ilerlemeye devam ediyor. On ylda 50 yllk gelime ilerleme kaydederek gz kamatran Trkmenistan'n gelimesi sadece ekonomik alanda snrl deil; zellikle genliin eitilmesi ve milli uurun kazanlmasnda da ok byk mesafe kat edilmi.

Trkmen Boylar!

Trkmen adnn tarih sahnesine k 10'ncu yzyla rastlar. Bu ad, genel bir adlandrma olarak yerleik hayata gemi Trkler iin, arlkl olarak da Mslman Ouz boylar iin kullanlmtr. Trkmen ad bugn Trkmenistan Cumhuriyeti'nde yaayan Trkmenler ile Irak, ran, Suriye ve Anadolu'daki Trkmen boylarna mensup olanlar iin kullanlmaktadr. Bata Teke ve Yomutlar olmak zere ovdur, Gklen, Sark, Salr ve Ersar gibi kabileleri Trkmenlerin en byk kabileleri arasnda sayabiliriz.
Trkmenistan'da yasama gc Devlet Bakan ile birlikte be yl iin seilen "Halk Maslahat" ve "Meclis" tarafndan paylalmaktadr. Meclis, alt yasama organ niteliindedir ve nemli kararlar daha sonra Halk Maslahat'na sunulmaktadr. Halk Maslahat'nda milletvekilleri, her ilden seilen halk temsilcileri, st yneticiler, bakanlar kabinesi yeleri ve yerel yneticiler yer almaktadr. Trkmenistan' ilk tanyan lke Trkiye olmutur. Trkmenistan Cumhuriyeti; BM, AGK gibi milletler aras kurululara ye, kalknma yolunda bamsz bir Trk devletidir.

Halk Maslahat

Devlet Bakan , ak szl, ho sohbet, alak gnll, rahat konuulan halkyla btnlemi bir insan. Komular olan ran ve Afganistan ile iyi ilikiler iinde. Trkmenistan hala Afganistan'a bedava elektrik veriyor. Ayrca Afganistan'da yaayan Trkmen genleri eitmek iin kollar svad. Her yl en az 100 renciyi bedava okutma sz verdi. Bata Trkmenba olmak zere Trkmen yetkilileri; "Afgan halkyla hep birlikte olduk ve bundan sonra da birlikte olmaya devam edeceiz."

Trkmenistan'da alnan tm kararlar tek bana Devlet Bakan Trkmenba almyor. 'Halk Maslahat' adyla bir st kurul var. nemli konular buraya gelir ve bu kuruldan kar. Bundan bir sre nce Halk Maslahat, ald kararla ay ve gn isimlerini deitirmitir. Rusa adlar deitirerek Trkmen Trkesinden szler koymutur. Trkmenba (Ocak), Bayrak (ubat), Nevruz (Mart), Kurbansultan (Nisan), Mahdumkulu (Mays), Ouz (Haziran), Korkutata (Temmuz), Alpaslan (Austos), Ruhnama (Eyll), Garazszlk (Ekim), Sultan Sancar (Kasm), Bitaraflk (Aralk). Yine Rusa ve Farsa gn adlar da deitirilmi; Bagn, Yagn, Hogn, Sevap gn, Anna gn, Ruh gn, Din gn yaplmtr."

Nereden Nereye!

Trkmenistan SSC, 22 Austos 1990 tarihinde Trkmenistan Meclisi Trkmenistan Devleti'nin egemenliini ilan etmi ve 27 Ekim 1990 tarihinde yaplan ak oy esasna dayal genel seim ile oylarn %98,3'n alan Saparmurat Niyazov Trkmenistan SSC'nin seimle baa gelen ilk Devlet Bakan olmutur. Trkmenistan SSC, 27 Ekim 1991 tarihinde yaplan referandum sonucu bamszln ilan etmitir.

18 Mays 1992 tarihinde Trkmenistan Meclisi'nin oy birlii ile bamsz Trkmenistan'n yeni Anayasas'nn kabul edilmesi nedeniyle, 21 Haziran 1992 tarihinde Devlet Bakanl seimleri yenilenmi ve Saparmurat Niyazov semenlerin % 99,5'inin oyunu alarak Trkmenistan'n Devlet Bakan olarak tekrar seilmitir. Yeni Anayasa Bakanlk sistemini ngrmekte ve Devlet Bakan, ileride Meclisin onayna sunmak artyla yasa yapmak hakkna sahiptir. Devlet Bakan Yardmclar, Bakanlar, Hakimler (Belediye Bakan + Vali), Yksek Mahkeme Bakan Devlet Bakan tarafndan atanmaktadr. Bakanlar Kabinesi'ne bakanlk da yapan Devlet Bakan, gerekli grd hallerde Meclisi feshetme hakkna sahiptir.

Latin Alfabesi

Trkmenistan Meclisi, 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren Kiril alfabesini terk ederek, belirli bir gei dnemi erevesinde, Ltin alfabesine geilmesini kararlatrmtr. Getiimiz yldan itibaren resmi yerlerde Trkmeneye tamamen geilmitir. Devlet Bakan Trkmenba'nn byk gayreti sayesinde ksa zamanda Latin alfabesi benimsenmitir. Btn okullarda, resmi kurum ve kurulularda Latin alfabesi geerlidir. Trkmenistan'da dokuz yl eitim zorunludur. Dokuz yllk eitimi tamamlayanlar niversitelere gitme hakkn kazanmaktadr. Eitimini meslek okullarnda srdrmek isteyenler sekiz yllk eitimden sonra drt yl meslek eitimi alarak mezun olabilir. zel okullar haricinde, lkede bir niversite (Trkmenistan Devlet niversitesi) bulunmaktadr. Ayrca 1952 ylnda kurulan Trkmenistan limler Akademisi mevcuttur.

Trkmen Genler Eitiliyor!

Bugne kadar Trkmenistan ve Trkiye hkmetleri arasnda imzalanan anlama says 100 civarnda olup, Trk zel teebbsnn temsil sorumluluu ile gerekletirdii faaliyetler dnda kamu kesimi de Trkmenistan'da birok cidd katky gerekletirmitir.

zellikle kamu kesimi tarafndan yaplan nemli faaliyetler Mill Eitim Bakanl tarafndan gerekletirilmitir. Trkiye Mill Eitim Bakanl tarafndan 1993-1994 eitim ve retim yl dneminde; "Agabat Anadolu Lisesi", "Agabat Trk lkokulu", "Agabat Trkiye Trkesi Eitim retim Merkezi (TMER)" hizmete almtr. Mill Eitim Bakanl'nn at okul ve kurslarn btn eya, kitap, makine ve ekipman Trkiye'den getirilmi olup modern bir eitim srdrlmektedir. Mill Eitim Bakanl, Trk Silhl Kuvvetleri, Turizm Bakanl, Salk Bakanl ile birlikte yaklak 4600 Trkmen renciye lise, niversite ve harp okullarnda eitim imkn salanmtr. Ayrca 90l yllarda Trk Dnyas Aratrmalar Vakf tarafndan Azadi niversitesi bnyesinde Trk Dili Blm almtr. Tm ders ara gereleri ve retmen maalar vakf tarafndan karlanmtr.

Bayrak Bayram'nn nemi!

stanbulda grtm Trkmenistan Bakonsolosu Nurberdi Amanmuradolu Bayrak Bayram'nn nemini dile getirerek, "Bayrak Bayram'nn manas bizim ok byk. Atalarmz gemite herhangi bir faaliyette, tren ve dnlerde hep bayraklaryla birlikte olmular. Ama tarih gsteriyor ki Trkmenler 700 sene bir araya gelememiler. Dolaysyla Trkmenlerin bayra olmam, devleti olmam. Cumhurbakan Trkmenba'nn liderliinde bamsz Trkmenistan Cumhuriyeti kuruldu. Bir devletimiz var ve bir bayramz var. Bayramz imdi dnyann her lkesinde dalgalanyor. Trkmenba'nn sayesinde biz bu bayra kazandk. Bu bayrak Trkmenistan'da yaayan herkes iin ok nemlidir. Onun iin Bayrak Bayram kutluyoruz. Ayrca Cumhurbakanmz Trkmenba'nn doum tarihi ayn gne geldiinden dolay ifte bayram yayoruz" dedi.

Trkmenistan'da Bayrak Bayram'nn 10 gn devam ettiini ve bu zaman iinde eitli etkinliklerin dzenlendiini belirten Amanmuradolu, "Bu bayramda da insanlarn hizmetine eitli binalar ald. Etkinliklere her yl olduu gibi bu yl da Trkiye'den bir heyet katld. Trkiye'nin eitli niversitelerinde renim gren renciler de bu kutlamalara itirak ediyor. Dier taraftan bayrammz dnyada 120'den fazla devlette hep birlikte kutlanyor. Ama Trkiye'de Bayrak Bayram daha baka manal oluyor" diye konutu.

Trkiye'nin Trkmenistan iin nemli bir yere sahip olduuna iaret eden Nurberdi Amanmuradolu, "Trkiye bizim kardeimiz. Bayramlarmzda onlarla birlikte olmak bizim mutluluumuzu, sevincimizi arttryor" dedi. Trkmenistan'n bamszln elde etmesinden bu yana Trk iadamlarnn inaat, tekstil ve dier sektrlerde olmak zere 8 milyar dolara yakn yatrmlar bulunduuna dikkat eken Amanmuradolu, "Biz bu ilikilerin ve yatrmlarn daha da artarak devam etmesini bekliyoruz ve bu ilikilerin artacandan da mitliyiz. nk Trkmenistan'la Trkiye'nin zaten bayramlar ayn. Bu karde iki milleti her ynyle daha fazla birbirine balyor. Bizim iin iki lke kardeleri arasndaki faaliyetler gurur vesilesidir" eklinde konutu.

Enerji lkesi!

Trkmenistan'n enerji asndan dnyann sayl lkeleri arasnda bulunduuna dikkat eken Konsolos Amanmuradolu, "Trkmenistan'n yzlm 492 bin kilometre karedir. Yaklak yzde 80'i ldr. Ama 21 - 23 trilyon metrekp doalgaz rezervlerimiz, yaklak 12 milyar ton petrol kaynaklarmz vardr. Dier yeralt yerst zenginliklerimiz de bulunuyor. Geen sene de 2.5 milyon ton buday retimi yapld. 2 milyon ton da pamuk retimi gerekletirildi. Dolaysyla Trkmenistan enerji konusunda ve ekonomik olarak blgesinde ve dnyada nemli bir yere sahiptir" dedi.
Bayrak Bayram dolaysyla dnyaya mesaj veren Konsolos Nurberdi Amanmuradolu, Trkmenistan'n bamsz ve bir bar lkesi olduunu vurgulayarak, "Biz bar devletiyiz. Dnyada da bar olmasn, savan olmamasn istiyoruz. nsanlar eitim, salk, dier sosyal hizmetlerden en st seviyede faydalansnlar. lkeler arasnda ekonomik ilikiler hzlansn ve gelimeler hep insanlarn faydasna olsun. nsanlk mutluluk iinde yaasn" ifadelerini kulland.



TRKMENSTANIN KML
Nfus: 6.329.000
Bakenti: Agabat
Cumhurbakan:
nemli ehirleri: Agabat, Merv(Mar), Trkmenba, Daouz, Trkmenabat ve Balkanabat
Resm dili: Trk dilinin Ouz Trkesi grubundan olan Trkmen Trkesi
Nfusun % 100 okuma yazma bilmektedir.
Dnyaca nl sanat eseri rn: Trkmen hal ve kilimi
Ortalama memur maa: 1 milyon 750 Manat (336 dolar)
Milli para: Manat
1 dolar: 5200 Manat
1 ekmek: 500 Manat
1 lt benzin: 400 Manat
Trafik rumuzu: TM
Kii bana den milli hasla: 6299 Dolar (2003)
2000-2003 yla arasnda: 236 adet nemli sanayi tesisleri iletmeye ald.
Buday retimi: 2003 toplam 2,5 milyon tondan fazla buday retildi.
Yatrm miktar: 2002-2003 yllar ierisinde 12,7 milyar dolar.
nl yemek: Trkmen pilav
En popler spor: At yarlar,satran ve futbol

Not: Bu makalede baz deiiklikler ve gncelletirme hari yaznn tamam Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi ubat 2004 tarihinde nerolunmutur.

XXXX

Trkln Parlak Uldz:
Mahmut etin mcetin@biyografi.net

Trkiye ile Orta Asya Trk Cumhuriyetleri arasndaki en temel problem, salkl bir iletiimin salanamamas olmutur. zellikle Trkiyedeki bir ksm evreler, Trk Cumhuriyetlerindeki olaylar arptarak, halkmz yanl bilgilendirmektedir. Bu noktada yaplmas gereken ey, Trk Milliyetilerinin platonik Trk Dnyas tahayyllerinin, ilikilerin gelitirilmesinde belirli bir uzmanlama gzetilerek deerlendirilmesidir.

zellikle diplomasi ve medyada yer alan sol grl kadrolar, Trk Dnyas ile Trkiyenin ilikilerinin gelimesine n yarg ile yaklamaktadrlar. Trkiyenin ve Trk Dnyasnn karlar, bu n yargl kadrolara emanet edilemeyecek kadar nemlidir.
Trke niye rahatsz eder ?

Trk basnnda Trkmenistan ile ilgili bir baka yanl anlalan olay da Halk Maslahatnn Rusa ve Farsa olan ay ve gn isimlerinin Trkeletirilmesi konusunda yaand. Buna gre birinci 1. aya Trkmenba 2. aya Bayrak, 3.aya Nevruz, 4. aya Kurban Sultan, 5. aya Mahdumkulu, 6. aya Ouz, 7. aya Korkutata, 8. aya Alpaslan, 9. aya Ruhname, 10. aya Bamszlk, 11. aya Sultan Sancar, 12. aya Tarafszlk denilmi ve Rusa ve Farsa gn adlar da Bagn, Yagn, Hogn, Sevap gn, Anna gn, Ruh gn, Din gn yaplmtr.

Trkiye basnnn neye niin kar ktn anlamak mmkn deildir. Ancak Kltr Eski Bakan Namk Kemal Zeybek bu konuda en esasl yorumu yapmtr. yle diyor Zeybek: "Basnmzn bir ksm Ocak ayna Trkmenba ad verilmesine taklp duruyor. Peki dierleri... Biliyorum ki; asl rahatsz olduklar Alpaslandr, Ouzdur, Korkutatadr... Tam da Trkiyede millet bilincini yok etmek zere iken bu Trkmenistan ne yapyor diyorlar. Trkmenistan Halk Maslahat, Trkmenistan iin doru olan yapyor. Bize den anlamak ve sayg duymaktr, diyorum."(1)

Birlik iin lider karizmas gerekli

Namk Kemal Zeybek, yakndan tand Trkmenistan Devlet bakan Sapar Murat Trkmenbann bazlarn iddia ettii gibi bir diktatr, bir megolaman olmadnn altn izdikten sonra onun 'ak szl, ho sohbet, alak gnll, rahat konuulan bir insan olduunu' sylemektedir. Liderlik kltnn Trkmenistan iin nemini u szlerle ifade etmektedir: "Yani Trkmenistanllara biraz da destanlatrlm bir lider, olabildiince gerilmi bir yurtseverlik duygusu ve ykseklerde dalgalanan bir Trkmenlik ruhu gereklidir. Daha uzun zaman... Trkmenlik, boyculuk ve hemehricilikten kaynaklanan blnmelerin zerinde ana unsur durumuna gelinceye kadar..."
te Trkmenistann birletirici lider efsanesi ile yapmaya alt, hayatn iine ekilmi bir tarih bilinci ve kkleri salamlatrma abasdr. Ruhname de bu amala hazrlanmtr. Trkmenba btn bu anlattklarmn bilincindedir.

Niin Ruhnama ?

Komnizm rejiminin milletlerin ruhunu kuruttuunu, metafizik dnyalarn boalttn, fertleri mideleriyle topraa basar, ehvetleriyle dnr hale getirdiini, insanlar sosyolojinin deil de, adeta zoolojinin konusu yaptn deiik lkelerde mahede ettiim iin, bu rejimde doup byyen Trkmenbann Ruhnama'sn benim amdan hibir deer tamayacana inanarak elime aldm. Fakat daha ilk sayfasnda nyargnn ne kadar kt bir ey olduunu bir kere daha idrak ettim. u satrlar yazann amansz bir materyalist eitimden getiine kim, nasl inanabilir: "Nuh peygamber evlatlarna 'genlere' gayretlilik, ruh ycelii, erdemlilik, ahde vefa, alkanlk retti."

Tarih uuru

Ciddi bir devlet adamnn birinci vasf tarih uuruna sahip olmasdr; nk bir kalabal millet yapan dil, din gibi btn deerlerin kkleri eskilerdedir. Ayrca millet hayatnda tecrbe paha biilemeyecek kadar nemlidir. Hem kalabal millet yapan deerleri korumak, hem de gemiteki olaylardan nmz grmekte yararlanmak, ancak tarihe sahip kmakla mmkn olur. Byle bir gayretin insan olduunu, kitabnn ilk sayfasndaki u cmlelerinden anlyoruz: "Trkmen halknn Nuh Aleyhisselama kadar uzanan byk tarih gemii var. Nuh Aleyhisselam, oullarndan Yalesin soyuna yurt olarak Trkistan iklimini verdi." Tabii Trkmenbann naklettii bu bilgide kuru bir tarih anlay yok. Tarihlerini bir peygambere ulatrmakla onu kutsallatryor. Kutsal bir fenomen durumuna getirdii tarihlerinin zerinde biraz yrei, duygusu olann hassasiyetle titreyeceini Trkmenba byk devlet adamlarna has sezgisiyle gayet iyi biliyor.

Birlikte yaamaclk

Devlet adamlnn en nemli vasf realist olmasdr. Bu da en belirgin ekilde devletin gcyle idealinin dengelenmesinde grlr. Trkmenistan yeni bir devlet; nfusu, ekonomik imkanlar belli. Bunlar gz ard ederek byk hayaller kurmak, mumdan gemiyle gnei fethe kmaya benzer. Milletin potansiyelinden kk gayeleri hedef edinmek de toplumun dinamizmini pasifize eder; bu da uzun vadede yoklua gtrr. Bu hassas dengeyi nasl gzettiini u satrlar ortaya koyuyor: "Biz yeni bir devletiz. Bu yzden bize ineden uaa, ilalardan bilgisayara kadar her ey lazm... Bizim eski dostlarla itiimiz su ayr gitmez, yeni dostlar ediniriz; ama kimseye kar dmanlmz yok."

Boy deil millet uuru

Vatandalarn ar derecede seven Trkmenba gibi bir liderin normal olarak boycu olmas gerekir. Fakat tarih uuru onu boyculuktan alyor, Trk milletini kucaklayan bir lider haline getiriyor. Trk boylarnn hepsini birletiren mitolojilerin banda 'Ergenekon Destan' gelir. Bizim siyasilerimizin yeteri kadar anlayamad o gzelim destana sahip kyor ve onu yle yorumluyor: "Bu destanda bahsedilen koca maden dan eriterek dnyaya almann mecazi bir anlam var. Trkmen klcnn kadimden gelen mtekamil rneini gnmze kadar ulatrm. Bu klcn zerinde Trkmen hibir zaman, klcn knndan komusuna ekmez yazsn brakm. Gnmzde bu kl randaki tarihi mzede bulunmaktadr." Btn Trklerin efsanelerinde grnen byk atas Ouz Han ihmal etmiyor, onun 'Diriye hareket, lye istirahat gerek' ve benzeri vecizeleriyle kitabn dokuyor. Dede Korkutla da kltrn bir millet iin ne kadar nemli olduunu vurguluyor.

Ortaada birok Trkmen beylikleri kuruldu diyerek, Tulunilerden balayp, Osmanllar, Akkoyunlular sralayarak, randaki Kaar hanedanyla listesini tamamlyor. Bu liste onun zaman ve corafya dilimlerine skp kalmadn, deiik ktalara dalga dalga yaylan milletine idrakinde ve yreinde yer verdiini gsteriyor. 'Beyazid-i Bestami adl Trkmen sufi vardr.' diyerek de milletinin metafizik direklerini grmezlikten gelmiyor.

Allahn kitab Kuran- Kerim mukaddestir

Zaman zaman kalplar krarak, cmleleri yeil vadilerden fkran el dememi pnarlar gibi couyor; fakat hibir zaman dengeyi kaybetmiyor. "Trkmenlerin Ruhnamas din kitap deil. Kuran- Kerim, Yce Tanrnn kitab btn Mslmanlarn arasnda Trkmenlerin de ba kitab... Allahn kitab Kuran- Kerim mukaddestir. O hibir kitapla deitirilemez ve mukayese edilemez. Orta Asyann bozkrlarndan Avrupann derinliklerine kadar yaylan milletimiz blk prk, baz siyasilerimizin, yetkililerimizin yaptklar da bizleri karamsarla srklyor. Ama Trkmenbann Ruhnamas insann i dnyasn aydnlatyor; en bedbin ruhlar iin bile evk kayna oluyor. Byle nderlerin gayretiyle eli plecek milletimiz dnyada mutlaka hak ettii yere gelecektir. Yalnz Trkmenlerin deil, btn Trklerin baucu kitab olmas lazm gelen Ruhnamay yazdndan dolay Trkmenbana kranlarmz sunmalyz."(2)

Trkiye ile Trkmenistan arasnda gelien ilikiler

Trkiye Cumhuriyeti 16 Aralk 1991 tarihinde Trkmenistann bamszln tanyan ilk lke olmu, 29 ubat 1992 tarihinde de diplomatik ilikiler tesis etmitir.

Trkiye Cumhuriyeti, Trkmenistann tannmas, uluslararas ve blgesel kurululara katlmas veya ibirliinin pekitirilmesi, nc lkelerin ve uluslararas kurulularn destek ve yardmlarnn salanmas gibi konularda giriimlerde bulunmutur.
ki lke arasndaki ticari ve ekonomik ilikilerin temeli, Trkmenistan Devlet Bakan nn lkemize yapm olduu ziyaret srasnda 3 Aralk 1991 tarihinde imzalanan Trkiye Cumhuriyeti ile Trkmenistan Cumhuriyeti Arasnda Ekonomik ve Ticari birliine Dair Anlamaya dayanmaktadr.

2000 yl itibariyle, Trkmenistann d ticaret hacminde Trkiyenin pay % 17 olarak belirlenmi ve lkede 280 Trk irketinin faaliyet gsterdii tespit edilmitir. Yabanc sermayeli irketler arasnda Trk irketlerinin pay yaklak % 31dir.
Trk mteahhitleri tarafndan Trkmenistanda bugne kadar gerekletirilen faaliyetler, eitli i kollarna ynelik olmutur. Trk firmalarnn genel olarak inaat, tekstil, gda, temel tketim mallar, telekomnikasyon, otomotiv ve elektrikli cihaz gibi faaliyet konularnda younlatklar grlmektedir.

Mevcut Trk firmalarnn byk bir ksm eitli ticaret ve taahht ileri gerekletirmi, bir ksm ise, halen piyasa aratrmas ve yatrm hazrlklar ierisindedir. Baz Trk firmalarysa, riskleri nedeniyle herhangi bir faaliyete balamamlardr. Halen tescilli firmalar dnda, herhangi bir kayt altnda olmadan Trkmen firmalar zerinden ticaretle uraan pek ok Trk firmas da mevcuttur. Bunun yannda Trkmenistan ile Trkiye arasnda bavul ticareti olarak tanmlanan faaliyetler de mevcuttur.
Trkmenistanda gerekletirdikleri ilerde kaliteyi ve uluslararas standartlara uygunluu n planda tutmay genel bir ilke olarak benimseyen iadamlarmz arasnda, Trkmenistan Cumhurbakan tarafndan, vatan sevgileri ve baarl almalar nedeniyle "stn Hizmet Madalyas" ile dllendirilen iadamlarmz mevcuttur.

Sadece iadam deil, Trk esnaf da Trkmenistanda

Halen says yzlerle ifade edilebilecek esnaf, Trkmenistanda ticaretle uramaktadr. Trkiye ve ran dndaki lkelerin, Trkmenistanda kk esnaflk faaliyeti bulunmamaktadr. ranl esnafn faaliyetleri, Trklerinkine gre olduka dk orandadr. Ayrca, lkede yerleik i yapmakta olan yabanclar ierisinde Trklerin adaptasyonu dierlerine gre daha kolay olmaktadr. Bu konuda en nemli pratik gelimeyi esnaf ve iadamlar salamtr.

Trk iadamlar Orta Asya'y ve oradaki i imkanlarn ksa zamanda kefederek, i ilikileri gelitirdiler. Sonra sra kltrel ilikilere geldi. Trkiye hkmetinin 10 bin civarnda Orta Asya ve baka yrelerdeki Trk genlerini yksek renim iin Trkiye'ye getirmesi ve Trkiye'deki eitli sivil toplum kurulularndan vakflarn Orta Asya ve eski SSCB'den bamszlna kavuan eitli cumhuriyetlerde "Trk kolejleri" ama giriimleri sayesinde Trkiye'deki Trkler ile Trk Cumhuriyetleri arasndaki kltrel kprleri yeniden kurma yolunda salam admlar atlm oldu.

Eskiden Trkiye'nin yalnz Trkoloji blmlerinde eski Trk leheleri retilir, yaayan ada Trk edebiyatlar retilmezdi. imdi ise, Trk niversitelerinde ada Trk lehelerine de nem verilmeye balanmtr.

Yollar Trk Firmalar Yapyor

Trkmenistanda yollar modern olmamakla birlikte, ounluunu Trk firmalarnn gerekletirdii rehabilitasyon almalar sonucu 1996 ylnda Trkmenistan karayollarnn % 81'i onarlmtr. 1996 yl iinde yolcu tamacl iin kurulan firmalar, Trkiyedekine benzer bir yaplanma iine girmilerdir.

1996 ylnda lkeyi ran'a balayan demiryolu hizmete girmitir. Ayrca, Trkmenba'ndaki (eski Krasnovodsk) bir deniz limannn slah ve Akabat hava limannn geniletilmesine ilikin almalar srdrlmektedir. Akabat, Daouz ve Mary'deki ulam sistemlerinin gelitirilmesine ynelik 34 milyon ABD dolarlk bir Dnya Bankas projesi halen uygulama aamasndadr.

Enerji

Trkmenistan gerek elektrik retimi, gerek dier enerji kaynaklar, zellikle doalgaz asndan zengin bir lkedir. lke ekonomisinin temel tan pamuun yansra doalgaz ve petrol oluturmaktadr.

Bata Rusya Federasyonu olmak zere, SSCBde bulunan doalgaz rezervleri, toplam dnya doalgaz rezervlerinin yaklak % 40n oluturmaktadr. Bu lkelerdeki toplam doalgaz rezervlerinin yaklak % 85i de Rusya Federasyonunda bulunmaktadr. Orta Asya Cumhuriyetleri arasnda en byk doalgaz rezervlerine ve yllk retim kapasitesine sahip olan lke Trkmenistandr. Trkmenistandaki doalgaz rezervleri, blgedeki toplam rezervlerin % 5ini oluturmakta olup, tespit edilen toplam doalgaz rezervleri yaklak 2,86-4,4 trilyon m3 civarndadr. Ancak bamszlktan sonra retim, ihracat imkanlarnn da daralmasyla yar yarya azalmtr. retilen doalgazn % 84 ihra edilmektedir.

Doalgazn ihracat iin Rusya zerinden geen boru hatt kullanlmaktadr. Ayrca, 1997 ylnda alm olan 200 kmlik, ran ile balant salayan snrl kapasitedeki bir boru hatt da mevcuttur. Halihazrda Afganistan zerinden Pakistan ve Hindistana gaz naklini salayacak bir boru hatt projesinin gelitirilmesi konusunda almalar srdrlmektedir.

Asl Proje: Trans-Hazar petrol boru hatt projesi

Trkmenistann gaz sektrne ilikin asl byk projesini, Hazar Denizinin altndan geerek Azerbaycan ve Grcistan zerinden Trkiyeye ulamas planlanan, ylda 30 milyar m3 kapasiteli, yaklak 3 milyar ABD dolarlk maliyeti olan, Trans-Hazar petrol boru hatt projesi oluturmaktadr. Projenin mteahhitliini, General Electric Capital ve Bechtel 'in Trans -Hazar boru hatt projesinin yapmn stlenen ortak firmalar PSG stlenmiti. PSG geen yl Royal Dutch Shell'i de projeye dahil etmi ve taraflarn yzde 50-50 orannda ortaklk payna sahip olduu yeni bir konsorsiyum oluturulmutur.

Doalgaz, elektrik ve su bedava

lkenin hedefi en azndan yukarda saylan kalemlerde dardan ithalat ihtiyac duymayacak hale gelmektir. Trkmenistan Hkmeti, vatandalarna doalgaz, su ve elektrii cretsiz olarak vermektedir. Devlet et, st, tereya, ekmek, ve ekeri ok byk lde sbvanse etmektedir.

Ocak-ubat 2000 dneminde Trkmenistann ihracat 358 milyon ABD dolar gerekleirken, dnyann 31 lkesine ihracat yaplmtr. hracat yaplan lkelerin banda %16 ile talya gelirken, bunu %12 ile ran, %9 ile Trkiye ve %6 ile de Rusya Federasyonu izlemektedir.

thalat kaps Trkiye

Ayn dnemde 55 lkeden 186,1 milyon ABD dolarlk ithalat yaplrken Trkiye % 19luk oranla birinci srada yer almtr. Daha sonra; Ukrayna % 16, Birleik Arap Emirlikleri % 12, Rusya % 11, ran % 8 ve Fransa % 16lk oranlarla ilk sralarda yer almtr.

IMFye teslim olmayacak bir lke

Dnya Bankas, Trkmenistana toplam 89 milyon ABD dolar kredi vermitir. IMF ise ekonomik reformlarn uygulanmasnda teknik yardm ve eitim destei salamaktadr. IMFnin lkeye ynelik aktif bir kredi program bulunmamaktadr. Trkmenistann d borcu 1999 yl itibariyle 2.1 milyar dolardr.(3)

Baheli Trkmenistanda

MHP Genel Bakan, Devlet Bakan ve Babakan Yardmcs Devlet Bahelinin ilk yurtd resmi ziyaretini Trkmenistana yapmtr. Baheli, Alparslan Trke'in vefat etmeden nce son ziyaret ettii lkenin Trkmenistan olduunu iaret ettikten sonra, Trkmenistan'da bulunmaktan byk mutluluk duyduunu belirtmitir. Bu ziyaretle Trkiye ile Trkmenistan arasndaki ilikiler daha da artm ve yeni gelimeler kaydedilmitir.(4)

Bamszlk

Trkmenistan, Kazakistan, Krgzistan, zbekistan ve Tacikistan, 1991 yl Aralk ay sonlarnda Sovyetler Birlii'nin paralanmas zerine, bamszlna kavutu. Be bamsz Trk Cumhuriyeti 2 Mart 1992 tarihinde Birlemi Milletler tarafndan tannarak, dnya politika sahnesine be bamsz devlet halinde km oldu.

Bl, parala, ynet

Sovyetler Birlii dneminde, Bat Trkistan'da tek bir Trk veya Trkistanl millet oluumu nlenerek, onun yerine ayr ayr Kazak, Krgz, zbek, Trkmen, Karakalpak ve Tacik milletleri yaratma ve bunlar arasndaki ayrlklar daha da artrma politikas gdld.

Mankurtlatrma stratejisi

Yine bu dnem iinde, Kazak, Krgz, zbek, Trkmen, Karakalpak Trkleri ve Tacikler'in milli uur, dini inanlar ve insani duygular kreltilerek, onlarn baka milletlerle beraber Rusa konuan, hrriyeti olmayan bir Sovyet Milleti meydana getirmelerine alld. Ancak Cengiz Aytmatovun tabiriyle bu mankurtlatrma politikas, 67 yllk bir tecrbeden sonra iflas etmitir.
Orta Asyadaki be Trk cumhuriyeti ile Rusyann doal ilikileri devam etmektedir ve bundan Trk milliyetilerinin ve Trk devlet yneticilerinin de bir rahatszl yoktur. Birlikte yaamaclk, dnyay kavramann tabii bir sonucudur. Bu konuda Trk Cumhuriyetleri ve Rusya arasnda gittike zemine oturan salkl ilikiler her alanda gelimektedir. Bugn Rusya yneticileri Trksoy gibi Trkiye ile be Trk Cumhuriyetinin birlikte gelitirdii projelere bile katlabilmekte ve katkda bulunabilmektedir. Trkiyedeki bir ksm evreler, Trkiye ile Trk Dnyas arasndaki ilikileri anlayamasalar bile, hi olmazsa olumsuz propaganda yapmayarak katk salamaldrlar. ABD, in ve Rusya bile Trk Dnyasnn yeniden kaynamasn anlayla ve hogr ile izlerken, bu kaynamadan rahatszlk duymak anlalabilecek bir ey deildir. nk Trk Dnyasnn kaynamas insanlk iin birlikte yaama, ibirlii, paylama ve esenlik mjdelemektedir.

KAYNAKLAR

(1)Trkmenistanda aylar ve gnler N.Kemal Zeybek www.aygazete.com/goster.php?yazar=0&tur=0
(2)Trkmenlerin Ruhnamas Mehmet Niyazi Zaman 28 Nisan 2002
(3)Trk Cumhuriyetleri ve Petrol Boru Hatlar Timur Kocaolu Balam Yaynlar, stanbul 1998 sf. 79-95
(4)Trkmenba'na 'Bozkurt' hediyesi Sefa Salantur Akam 18 ubat 2001

x


'Trkmenba vizyonu' ve Trkmenistann gelecei
atlk Amanov
Zaman 12.08.2003

Trkmenistann bamszlndan bu yana elde ettii kazanmlar ve zellikle bu gen lkenin ilk cumhurbakan olan ekseninde yaplacak bir deerlendirme iin hakl birok gerekeler bulunmaktadr.

Trkmenistan, konumu ve zengin doal kaynaklar balamnda blgedeki jeo-politik dengeler asndan nemli bir konuma sahiptir. Nitekim Trkmenistan doalgaz ve petrol rezervleri bakmndan Krfez blgesi ve Rusyadan sonra dnyada nc srada yer almaktadr. Uzmanlara gre lkenin kaynaklar yllk 240 milyar metrekp doalgaz ve 80 milyon ton petrol retimine imkan vermektedir. Dier zengin maden kaynaklarnn yan sra lkede 1,5 milyon ton pamuk ve 2 milyon ton buday retimi gerekletirilirken, retilen elektrik enerjisinin % 50si ihra edilmektedir.

Dier taraftan Trkmenistan, Orta Asya blgesini Kafkasya ve Trkiye ile birletiren bir kpr ve Rusya asndan ise gneye alan bir koridordur. lke, blgesel glerin (Rusya, Trkiye, in, ran) tam merkezinde ve/veya 'yakn evresi'nde yer almaktadr.

Ancak konumuz asndan ne jeo-politik konumun ne de ksmen saymaya altm zenginliklerin nemi vardr. Burada bizi ilgilendiren esas konu 'siyaset'tir veya dier bir ifadeyle Trkmenbann 'vizyonu'dur; yani Saparmurat Niyazovu 'Trkmenba' yapan 'vizyon'.

Trkmenbann vizyonu

Trkmenistan, bamszlndan bu yana istikrarl bir kalknma ve bymeyi baarabilmi birka BDT (Bamsz Devletler Topluluu) yesi lkeden birisidir.

Trkmenistan, her eyden nce ekonomik ve siyasal balamda zgn ve benzeri olmayan bir 'yol' semi bulunmaktadr. Bir taraftan uluslararas siyasi ve ekonomik sisteme entegrasyonu gelitirmeye alrken dier taraftan 'ata yadigar' olarak bilinen tarihi ve milli deerlerini de yeniden canlandrmaya ve hayata tamaya almaktadr. Eski Sovyetler Birliine ye lkelerden farkl olarak Trkmenistanda etnik, teritoryal ve dini atmalar, siyasi istikrarszlklar veya mlteci aknlar hi yaanmamtr. nn bamszlk sonras izledii toplumsal huzuru ve barl ilkeleri n planda tutan politikalar sayesinde silahl savalara veya toplumsal dzensizliklere yol verilmemitir.

Bamszlk sonrasnda serbest piyasa ekonomisine geii amalayan bir model ngrlm olmasna ramen, Trkmenba 'ok terapisi' dediimiz yntemlerden srekli kanmtr. 'Ekonomik reformlara evet; ancak halka ramen deil' parolas ekseninde bir politika takip edilmitir. statistiksel veriler btenin % 60nn sosyal harcamalara tahsis edildiini gstermektedir. Bamsz gzlemciler Trkmenistann baarl bir ekilde gei srecinden yeni bir 'gelime' aamasna sradn kabul etmektedirler. Biroklar tarafndan ilk bata egzotik ve poplist olarak deerlendirilen sosyal gvenlik politikalar, bamszlk yllarnda efektif olarak uygulanmtr. Trkmenistann toplu tamaclk sistemi dnyadaki en ucuz ulam hizmetini sunmaktadr. Doalgaz, elektrik ve suyun cretsiz datm, dnyada bir baka rnei bulunmayan bir uygulama olarak toplumsal bara da hizmet etmektedir.
D ekonomik ilikilerde ise 'ak kaplar' siyasetinin izlendii sylenebilir. Ancak bu 'aklk' krediler konusunda deil, dorudan yatrmlar balamnda bir akl ifade etmektedir. Prensip olarak Trkmenba 'en uygun koullar'da verildii sylenen kredilere kar ihtiyatl yaklamaktadr. 'Biz kredileri alacaz, demeyi ise ocuklarmza ve torunlarmza yaptracaklar.' diyen Trkmenbana gre borlanmak bir lkenin ekonomik ve hatta siyasi manevra alann daraltan bir unsurdur. Dorudan sermaye yatrmlar konusunda ise Trkmenistan olduka iyimser verilere sahiptir. BDT yesi devletler arasnda kii bana yabanc yatrmlar ve ekonomik byme (% 17,6) asndan birinci srada yer almaktadr.

Ayrca bugn yabanc irketler, Trkmenistann enerji ve ulam sektrlerini kontrol edemiyorlarsa bunun bir tek nedeni vardr: Trkmenbann ferasetli siyaseti. Szn ettiim sektrler, bir lkenin siyasi manevralarna yn vermek isteyen dier bir lkenin yerleebilecei en uygun noktalar olarak grlyor. Trkmenistan balamnda enerji sektrne (zellikle doalgaz ve petrol) hakim olmak demek lkenin milli geliim stratejisinin kalbine yerlemek demektir. Gnmzde btn enerji ve ulam sektrleri devletin elindedir ve yabanc irketlerin nfuz etmesine izin verilmemitir. Halbuki komu lkelere bakldnda merkeze reklenmi kresel glerle yerel enstrmanlar arasnda cereyan eden atmalarn seslerini rahatlkla duyabiliyoruz. Yani bu anlamda da Trkmenbann gelecek nesillere iftiharla brakabilecei armaanlarnn olduuna inanyorum.

'Tarafszlk' stats

Dier taraftan, eski Sovyetler Birlii corafyasndaki devletler arasnda d politikada 'daimi tarafszlk' (permanent neutrality) statsn ilan eden ve bu politikasn hibir ekilde taviz vermeden uygulayan tek lke yine Trkmenistandr. 12 Aralk 1995te Birlemi Milletlere ye lkeler 'Trkmenistann daimi tarafszlk stats' ile ilgili 59/80 sayl karar kabul ederken blgesel bara da nemli bir katkda bulunmu olmaktaydlar. Bildiimiz gibi Trkmenistan XX. yzylda 'tarafszlk' statsn elde eden lkeden (svire ve Avusturya) biridir. Trkmenbann 'tarafszlk stats' konusundaki hakl gerekelere dayal vizyonu, ancak Tacik i sava ve Afganistan operasyonuyla birlikte daha iyi anlalmtr. Bu vizyonun soyut kavramlardan daha ok 'realist' ve 'pragmatik' eilimleri yanstt sylenebilir.

D politikada takip edilen tarafszlk politikas sayesinde Trkmenistan ideolojik veya siyasi yaplanmasna bakmakszn tm lkeler ile eit mesafeli bir iliki kurmaya almaktadr. Orta Asyadaki lkelerin hayati karlarn tehdit eden Afganistandaki i kargaa srasnda da Trkmenba ynetimi hibir istikrarszla meydan vermeden savaan taraflarla grmelerini srdrmtr. Afganistann yeniden yaplandrlmas konusundaki istek ve kararlln da her trl platformda seslendirmitir. Blgedeki scak atmalarn iddetlendii en etin zamanlarda bile Trkmenba, 'tarafszlk' statsn kullanarak 'ucuz' ve 'geici' karlar peinde olmam, devletin onurunu her eyin zerinde tutmaya almtr.

Son zamanlarda basnda kan haberlerin aksine Trkmenistan-Rusya ilikilerinde de bir sorun olduu sylenemez. Hatta post-Sovyet lkeleri arasnda Rusya ile ilikileri en iyi olan lkenin Trkmenistan olduu iddia edilebilir. Rusyann borlular listesinde ismi olmayan tek lke Trkmenistandr; Rusyann doal hinterland ierisinde ve 'yakn evresi'nde (near abroad) en emniyetli snrlar yine Trkmen snrlardr; etnik atmann olmad ve ekonomik ilikilerin (enerji sektr bata olmak zere) en salam olduu lke yine odur. Ayrca Rusya ile 'ifte vatandalk' konusunu resmi olarak yasal ereveye oturtan ilk lke Trkmenistandr.

Son tahlilde, aka denebilir ki Trkmenistann bugn ve gelecei Trkmenlerin ba olan Saparmurat Niyazov ile yakndan balantldr. Trkmenlerin tarihini ve blgenin sosyo-kltrel yapsn bilmeyen, gnmzdeki gelimeleri de nyargyla deerlendiren yabanc gzlemciler, bu tespitten holanmayabilir; ama Trkmenba 'vizyonu'nun ayn zamanda Trkmenlerin vizyonu olduu ve Trkmenistana bir 'ufuk' kazandrd inkar edilemez bir gerektir.

Gazi niversitesi, Uluslararas likiler doktora rencisi




Bu biyografi (saparmurat trkmenba) 3369 kez okundu.

Biyografi: saparmurat trkmenba Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.