Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


reha amurolu kimdir ? reha amurolu biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
reha amurolu

HAKKINDA YAZILANLAR

REHA AMUROLU LE SYLE
Yenieriler, Bektailer ve Modernleme Sreci

METE TUNAY
BLMEZ BLENT CAN
Bilmez Blent Can (BBC)- Sylei konumuzun snrlarn belirlemekle balayalm. Osmanl tarihinin belli bir dnemine baktmzda, ayn modernleme srecinde Bektailer, yenieriler ve modernlemeci Osmanl ynetimi kyor karmza. Yaanmakta olan bu modernleme srecinde, Yenieri Ocann ortadan kaldrldn ve Bektailiin bir sre iin yasaklandn biliyoruz. Bu srete rol oynayan aktrler olarak, Bektailer ve yenierilerin yan sra, ulema ve dier tarikatlar da unutmamak gerekiyor. Ayrca zamanla sarayn etrafnda oluan modernist brokrasinin ve tekrar glenecek olan Bektailerin yeni aktrler olarak 19. yzyln ikinci yarsnda bu srece katldn biliyoruz. Reha'nn bu konuda yazdklarndan yola karak, bu "okbilinmeyenli denklem"i konumadan nce, Yenieri Ocann kapatld 1826 ylna kadarki tarihi tartalm isterseniz.

Benim bu konudaki ilk sorum, Bektailer ile yenierilerin ilk olarak bir araya gelmesi ve kaynamasyla ilgili: Ne zaman balad bu ve hangi oranda gerekleti? nk Suraiya Faroqhi'nin Toplumsal Tarih'in bu saysnda yaymlanacak yazsnda, bu konudaki bilgilerin szl gelenee dayand, aslnda ariv almalarna dayanarak, yenierilerin ne kadar Bektai olduunun, hatta Yenieri Aas, Padiah ve Hacbekta'ta oturan Dedebaba arasndaki ilikinin bile ortaya karlamad syleniyor. Hacbekta'taki Pirevi'ne ve tekkelere atama yetkisi konusu, yani periferideki bir tekkenin bana gelecek derviin atanma iinin ne kadar Dedebaba tarafndan yapld, saray veya blgesel gruplarn ne kadar etkili olduu gibi konular kesin olarak bilinmiyor.

BEKTALK-YENERLK LKS

Mete Tunay (MT)- Reha'nn Vaka-i erriye kitabndaki tezlerinden biri, belki de en nemlisi, Bektailik-yenierilik ilikisinin balangtan beri olamayaca. unu her zaman merak etmiimdir: Eer btn Kapkulu askeri yenieri Bektai idiyse, Yavuz Selim nasl olup da aldran'da ah smail'e kar savaabildi? Orada senin tezin u: Bu, sonradan icat edilmi bir gelenek olmal; yoksa Hac Bekta- Veli'nin bu oca takdis etmesi, bu konudaki glbanklarn falan kmas daha sonraki bir tarihte olmal, buna bir tarih verebiliyor musun?

(R)- 16. yzyln ikinci yars ve sonlar diye dnyorum. aldran sahrasna Osmanl ordusu yerleirken Osmanl sava divannda bir tartma geiyor. Hoca Sadeddin bunu ayrntl veriyor Tac't-tevarih'te. Tartma u: Orduyu dinlendirip mi hcuma geelim, hemen mi hcuma geelim? Ayn ey bu srada kar tarafta, smail'in ordusunda da var. Osmanl sava divannda eilim, "dinlendirelim; onlar saldrrlarsa saldrsn, ama biz dinlenmeden, dinlendirmeden saldrmayalm!" eklinde. u anda adn unuttuum, ktip dzeyinde bir grevli sz alyor, "hemen saldrmalyz!" diyor. "Niin hemen saldrmalyz?" diye soruyor Yavuz buna. Diyor ki, "Rumeli'den gelen aknclar, bunlarn laflarna pek meyyal; bu laflar duymadan hemen saldralm." Onlar Bektai, yani Malkoolu ailesi, Evrenosoullar, Rumeli'den gelen aknclar

MT- Yenieri deil ama.
R- Deil, bu nemli: "Yenieriler" demiyor, savaa erken girimek gerektiinin gerekesi olarak.
MT- O halde birinci tespitimiz: Yenieri Ocann kurulmasnda Hac Bekta- Veli'nin itiraki, bandan itibaren bu Bektai glbanklarnn kullanlm olduu doru deil. Bu bir "invention of tradition" olarak, ancak 16. yzyln ikinci yarsnda, Kanuni dneminde ortaya km bir eydir, diyor Reha.
R- Gelenekte u bile var: Yenieri, "yeni asker"den gelmez, "yen eri"nden gelir! Hac Bekta "yen"inden karmtr onlar. Keramet gstermitir. ifahi gelenekte bu vardr.
BBC- Bu hem Bektai geleneinde var (mesela Turgut Koca'nn yenierilerle ilgili kitabnda anlatt bu), hem de yenierilerin kendi geleneinde var.
R- Tabi, bence yenieriler kendilerini, en azndan uzun yzyllar boyunca bir lonca olarak grdler. Yani onlarn yaptklar, icra ettikleri, bir meslek. Tabii ki "meslek" bugnk "profession" anlamnda deil, nk kundurac da baka trl bakyordu mesleine o yzyllarda. Yaptklar bir meslekti ve bir meslein ve bir loncann "nur"suz ve "pir"siz olmas dnlemezdi. Her loncann bir pir gelenei var.
MT- Mesela Hz. sa hekimler loncasnn piridir, Hz. Muhammed tccarlar loncasnn piridir. Onun gibi, bu askeri loncann da piri Hac Bekta- Veli'dir?
R- Bir ekilde belli gler dengesine uygun, belki yenierilerin kendi kabul ettikleri, kendi meyyal olduklar, belki de belli bir dnem devletin tavsiyesiyle ynlendirildikleri bir "pir" olabilir Hac Bekta. Ama mehter pirsiz ve nursuzdur, yani mehterin piri yoktur. Bir meslektir mehterlik, ama mehterliin piri yoktur; nk mzik konusundaki hadisler onlara bir pir vermeye engeldir. Onlarn pirsiz kalmas istenmitir, nk srf sava iin mzik kullanlmas nispeten ehven grlmtr.
BBC- Bu "i ie gei" olay 16. yzylda bir anda m oluyor? Mesela Kalender elebi rneini veriyorsun kitabnda: Resmen heteredoks bir ayaklanma sz konusu ve yenieriler tarafndan bastrlyor. 1550'lere kadar kesinlikle zaten bu sre balamam diyelim ve bu yzyln ikinci yarsnda balatalm, ama bir anda olup bitmediine gre, bunun ne zaman tamamlandyla ilgili olarak yaklak bir tarih verebilir miyiz? Gerekten sarayn yenierileri artk Bektai olarak tanmlamaya balad yaklak bir tarih var m, yoksa hi tamamlanmyor mu bu sre?

R- Tamamlanmasa Bektai tarikatn niye yasaklasn 1826'da?! Ayrca btn dnem boyunca ulemann sylemi, yenierilerin "Bektailer gibi" olduu, Bektai yenierilerin kfir olduu dncesi zerine oturuyor. Ocan nde gelen aalar ("byn balta kesmez aalar" deniyor ) "Dudman-i Bektaiyan" adyla anlyor.
Yenieriler kapkulu sipahileriyle dvtkleri zaman, 1644 ya da 1648'de, (tam tarihini u anda hatrlamyorum) Sultan Ahmet Meydan'nda kapkulu sipahilerini krarlar. Yok ederler neredeyse. O zaman iki heterodoks tarikatn birbirine dman kesildiini gryoruz: Bektailer ile Melamiler... nk sipahiler Melamilere, heterodoks bir tarikata baldr. Artk 17. yzyln ilk yarsnda kesin bir ekilde yenierilerin Bektailere ve Bektailerin yenierilere ait olduu grlmektedir.

ULEMA MODERNLEMEYE ENGEL MDR?

MT- kinci bir konu olarak, devirme hikyesini merak ediyorum. Devirme ne zaman delindi? Bana yle geliyor ki devirme sistemi yava yava gevedi ve ocan kaldrlmasna kadar devam etti aslnda.
R- unu sylemek mmkn gibi geliyor bana: Devirme sistemi hi delinmedi! 17. yzyln ikinci yarsndan itibaren, turna katarlarnn (ocuklar toplayp getirmelerine "turna katar" deniyor) durduunu gryoruz.

MT- Ama 19. yzylda hl devirme var.
R- Bunlar daha ok Enderun'a alnyor. [Reat Ekrem] Kou ok gzel anlatr ya hani, elini ayan beenir, "Aman ne gzel olan!" der ve alr saraya. Onlar saraydan ktklar vakit ocaa kaydedilmezler, kazan defterine yazlmazlar. Yenieri deildir onlar, kapkuludurlar.

MT- Dn 17. yzyl m diyorsun?
R- Evet, nk ondan sonra zaten yenierilerin ocuklarnn yazlmasyla, loncalardan insanlarn yazlmasyla baa kamaz hale geliyorlar. Mesela Bektai tarikatnn szl geleneinde bu ok net konu. Turgut Baba diye bir Arnavut Bektai vard, drt sene nce hakka yrd. Be kuak Bektai'ydi kendisi. te Stlce'de dokuma loncasyla Bektailerin ilikisini anlatrd. Topkap'da demircilerle Bektailerin ilikisini, Yedikule'de dericilerle Bektailerin ilikisini. Bektailer bir dolaym tekil ediyor ve yenieri ocuklar ve loncalardan ocaa kaydolmak isteyenler zaten inanlmaz bir fazla yaratyorlar. Dardan devirmeye ilikin o dnemde bir iz grmedim.

MT- O halde ikinci tespitin, bu yenieri ocana devirme adam da aa yukar ayn dnemde sona ermi.
R- Evet, yenieriler bu dnemde artk evlenme hakkn ve meslek tutma hakkn elde ediyorlar.
MT- Yenieriler "kul olu" diye ocuklarn ocaa sokuyorlar, onlar gidip eitli loncalarda ticaret yapyorlar, esnaflk yapyorlar. Bir de ayn zamanda tersi oluyor: Loncalar adam vermeye balyor...
R- Bunlarn ou, "taslak" denilenler, fahri yenieri. Yenieri ortalarnn, diyelim 56. ortann iaretini ("balta"deniyor ona) yaptryor dvme olarak koluna, ama o ortann defterine kaytl deil.
Maa almyor, ulufe almyor. Fakat o "orta" ona izin veriyor bunu yapmas iin. "Taslak kardeimiz" veya "taslak yoldamz" diyor

MT- Bir eit fahri yelik gibi bir ey.
BBC- Yenieri olmamasna ramen, baz esnafa da yapyorlar bunu deil mi? Bazlar yenieri, bazlar hi deil, ama yle bir iaret koyuyor "bizim korumamz altndadr!" gibi...
R- O baka bir ey! Benim szn ettiim, hem yenieri hem de esnaf, "halk" olanlar. Mesela II. Mahmut Topkap Saray'nda eyhleri topluyor 1826 olayndan nce. Orda bir eyhin itiraz oluyor yenierilerin yok edilmesine. Diyor ki "bunlar ahalinin ounluudur", "ahalinin ounluunu mu yok edeceksiniz?" diyor. Bu ekilde, esnafla btnlemeleri gibi bir durum var. Benim zellikle sylemek istediim uydu: Bizim tepeden inme modernleme tarihimizin banda, iddia edilegeldii gibi, ulema "engel" falan deil.

MT- O da modernlemeyi destekliyor...
R- Tabii! Aktif olarak. Ulema eer sarayn yannda yer almasayd, muhtemelen saray yok olacakt, son ayaklanmada.
BBC- O zaman, tam da burada modernleme srecinde ortaya kan, okbilinmeyenli denkleme geebiliriz sanrm. imdi unu anladk; yenieriler Bektaileiyorlar, ancak bir konu tam ak deil: Tarikatn kendisi nasl bakyor bu olaya? nk yenieriler tarikatn ierisinde baz deiikliklere yol amyor mu? Dier yandan, tespitlerin doruysa, yani Patrona isyannda, daha sonra III. Selim'in ldrlmesi olaynda, "ulema-yenieri ibirlii" iddias tamamen yanl m?
R- Yok deil!
BBC- Peki... zellikle III. Selim olaynda, bu isyan devletin modernleme ve merkezileme srecine tepki olarak kmyor mu ortaya? Bu anlamda da ulema, bu modernlemeye tepki olarak, gerekten yenieri ile birlikte o srece kar km olmuyor mu?
R- imdi burada baka bir ey var. Birok yenieri isyannda, son noktada ulemann zorla, kl zoruyla yeni odalara, klaya getirildiini gryoruz. Ama zellikle Son Yenieri'de ben bir eye dikkat ekmek istedim: 1826'da ve ncesinde, yenieriler giderek bizzat hanedann kendisini hedef almaya balyorlar. Hanedan kart laflar duyulmaya balyor. "Krm hann padiah yaparz!" gibi. Selim Giray'

MT- Krm hanlar "yedek hanedan" olduundan...
R- Daha ilginci var: "Konya'daki Mevlevi eyhini padiah yaparz!" diyorlar...
MT- Yani Mevlevilere bu kadar scak m bakyorlar?
R- Mesala, II. Mahmut'un Halet Efendisi vardr, Mevlevidir. Yenierilerle ok iyi ilikisi vardr.
BBC- Peki Halet Efendi bu arada Rumeli'de Tepedelenli ile savarken de Bektai dman olarak kmyor mu karmza? Tepedelenli, o blgede Bektailie dayanarak merkeze isyan eden biri. Nasl yerine oturtuyoruz tm bunlar? Halet'in sarayla byle bir yaknl var ve Tepedelenli de kendi blgesinde Bektailere dayanarak saraya kar...
R- imdi bir eyi grmek lazm: Rumeli zaten uzun yllardr neredeyse zerk. Yani Rumeli, kafasna yatarsa uyguluyor fermanlar zaten. Bosna hep yle. Edirne yenieri ve Bektai cumhuriyeti neredeyse! ehre Nizam- Cedid ordusunu sokmuyor. Silivri'den itibaren ayaklanmalar balyor.

MT- Zaten Reha, Erich Zrcher kitabnda ok net sylyor (ok basit bir ey, ama bizim gz ard ettiimiz bir ey): Osmanl mparatorluu bir "pre-modern imparatorluk" olduu iin, "standart ynetim" diye bir ey yok 19. yzyla kadar. Birok bela modernlemeyle beraber standart ynetimin gelmesine...
R- Bu nedenle "standart karlar" diye de bir ey yok.

MT- Doru.
R- "Halet Efendi orada Tepedelenli'ye kar kar, ama burada da bunlarla ittifak kurar!" anlamnda bunu syledim, nk byle bir genel geer karlar balamnda bakmyorlar olaya. Gler ayr. stanbul'da da ayr bir durum var.

NZAM-I CEDD'E KMLER KARI IKTI?

BBC- stanbul'da yenierilerin Nizam- Cedid'e kar ktklarn ve bu nedenle isyan ettiklerini biliyoruz.
R- Yenierilerde byle bir ayaklanma yoktur. Bir kere Nizam- Cedid'e yenierilerin batan kar ktklar bir tevatr. Kendileri asker veriyorlar, yoldalarn veriyorlar! kinci bir nokta: stanbul'a gelen Fransz zabitlerle yenierilerin Aksaray'daki yeni odalarda, en byk klalarnda birlikte yemek sofralar kurduklar, muhabbet sofralar kurup iki imeleri ve Fransz kralclarla Fransz cumhuriyetiler kaprken, msademede Galata'daki (zannediyorum 56. ortadr Galata'nn gvenliini salayan yenieri ortas) yenieri ortasnn Fransz cumhuriyetilerden yana tavr almas baka birtakm eyleri getiriyor akla. Hi de yaltlm bir dnyada yaamyorlar. Yenieri meyhaneleri, yenieri kahvehaneleri ayn zamanda Frenklerin de sk sk gidip geldii yerler. Denizcileri, cumhuriyetileri, kralclar, tccar... Son Yenieri'de ben onun iin bir beyanname olayna dikkat ektim. Padiah bir bildiriyle uyaryorlar. Altna da "Ocakl" diye imza atyorlar.
BBC- O tamamen kurgu mu?
R- Tamamen kurgu deil. III. Selim iin kurgu, ama I. Abdlhamit'e yaplmtr bu. I. Abdlhamit'i beyanname ile uyarmlar ve bunu stanbul'un her tarafna datmlardr.
MT- "Beyanname" adyla m?
R- "Beyanname" adyla! Dolaysyla byle bir beyanname gelenei, "gelenei" diyemezsek de, "beyanname" diye bir olay girmi. Bu tamamen Batl bir ey. oalttrmlar ve onu datmlar. Bu noktada ulema da baka bir yerden muhalefet yrtyor. Birincisi, Krm kaybedilince, ok byk bir bask yaratyor: Mslman topra kaybedilmi! Mslmanlar orada ac ekiyor, zulme uruyor.

MT- "Dar'l-harp" oldu artk Krm, ama Mslmanlar var.
R- Evet. kincisi, "nedir bu yeni kyafetler?!" sorusunu soruyor ulema, Nizam- Cedid'e kar. ncs de tabii, belki de "kalem efendileri"nin ilk rneklerinden olan rad- Cedid grevlileri yeni bir zengin snf yaratmaya baladlar. Sonra "Rusuk Yaran" falan oluyor ya bunlar. Yeni bir iktidar oda ve zenginlik oda. Ulemayla bunlarn arasnda bir atma balyor. nemli bir baka ey (Son Yenieri'de onu vurgulamaya altm), III. Selim bir Mevlevi. Mevlana'yla ems ilikisini andrr bir ilikisi var eyh Galip'le. Osmanl padiahlarnn bir tarikata intisap etmesi yeni bir olay deil, ama o biraz fazla ileri gidiyor (!) burada; besteler yapyor falan... ve eyh Galip en yakn musahibi. Ulema, zannediyorum bundan da rahatsz oluyor, nk saray ricalinin bir tarikata kaptrlyor olmas da ciddi bir sorun ulema iin.

KM MODERNLEMEDEN YANA?

BBC- Aktrler konuluyor ortaya, bir de modernleme diye bir sre var. Kim bundan yana, kim buna kar?
R- Ulemann kltrel, politik bir perspektifi yok elbette. Modernlemeye kar olmak gibi bir perspektifi yok, nk II. Mahmut yenierileri yok etmeye karar verdiinde, nceden ald nlemlerden biri olarak, ulemaya vakf ayrcalklar verdiini, ulemann cretlerinde iyiletirmelere gittiini, mderrislerin cretlerinde iyiletirmelere gittiini, sbyan mektepleri meselesini onlarn tekeline verecek ekilde yaygnlatrdn gryoruz. Yenieriler var hl, 1826 ncesi... II. Mahmut yenierileri yok etme karar almadan, ulemay yanna ekebilmek iin ok sistemli bir n hazrlk yapyor. II. Mahmut'un burada temel amac, para, hazinenin gc ve salayaca ayrlacaklar: cretlerdeki artlar, vakflara getirilecek ayrcalklar... Daha sonra Kemalist brokrasi, Mahmut'u bu nedenle eletiriyor: "Mahmut neredeyse Mustafa Kemal'in ncl, ama gericilere kar mcadelede radikal davranamam!" gibi bir yaklam getiriyor.

BBC- II. Mahmut'un nasl tahta geirildii biliniyor. 1826 eylemi iin hazrlklarn yapyor, ulemay yanna alyor. Burada ulemann tavrnda bir krlma oldu diyelim. Ondan nce, olup bitenlere kar kayglar, kukular, tepkileri var. Dolaysyla da yenierilerin isyanna destek var, ama 1826'ya kadar II. Mahmut'tan "hayr tasfiye edilmeyeceksiniz, bu modernite sreci iine katlacaksnz" sinyalleri alyorlar. Bektailer ve yenieriler bu modernlemeye kar deil mi? Sanki onlar aslnda rahatsz deilmi gibi koyuyoruz burada. O zaman 1807-08 olaylar nasl meydana geldi?
R- Hayr, ben bunu demiyorum ki. Ben aka unu dedim: Mesele, "modernleme" ya da "anti-modernleme" deil. Mesele, bu modernlemenin hangi gler araclyla ve nasl yaplaca.
BBC- Yenierilerin ve Bektailerin tavr ne? Bu srecin neresinde olmak istiyorlar?

R- Son dnemlerde, 1826'ya kadar, yenierilerin yzde 10-15'i savaa gidiyor ama bunlar hl Osmanl ordusunun merkezini, bel kemiini oluturuyor ve hi de yle zannedildii, ileri srld gibi bir "bozgunlar silsilesi" yaamyorlar. Bu yzde 10-15'lik kesim Bat'nn yeni silahlaryla kar karya ve bunlar varlklarn, mesleklerinin devamn da hl bunda buluyorlar. Mesela 1788'deki ebe sava aka gsteriyor ki yenieriler yeni sava teknolojisine uyum salamlar. u gzden karlyor: "Osmanl bozgunlar" deniyor, ama 1788'le balayan sava serisinde, ebe srasnda Osmanl ordusu kendisinin iki misli Avusturya ve Rus ordularyla savayor. ki ayr cephede. Avusturya ordusunu, ordulardan birini, yeniyorlar. Hatta Kayzer'i az daha yakalayp esir edecekler. Bu yllar yeni top teknolojisinin kt dnem. Kalibresi gelimi toplarla seri at balam ve yenieriler dneminde Osmanl'nn bunlara uyum saladn gryoruz. 15-20 bin kiilik bir askeri gc stanbul'dan alp Transilvanya'ya gtrmek, talimsiz mmkn deil zaten. Dolaysyla yenierilerin bu "ekinci" denilen "seferi gc" yok edilene kadar, askeri gelenein ekirdeini oluturuyor ve bunlar Bat'daki deiimlerden ilk mutazarrr olanlar. inde bulunduklar durumda, eskisi gibi devam edemeyeceklerine dair iaretleri almamalar mmkn deil! Bu nedenle diyorum ki ben, bunlarn, kendilerini eitmeye gelen Fransz subaylaryla falan hi kt ilikileri yok.
BBC- O zaman sorun nedir? Yenieriler ve Bektailer asndan....
R- Sorun u: Saray var, ulema var ve esnaf loncalar ile yenieri var. Sorun, yaklamakta olan deiim srecinde bu iktidar odann ilikilerinin nasl yeniden yaplanaca, kimin borazann daha ok ttrebilecei...
BBC- Yenierileri 1809'da sokaa dken ne? Borazan dierlerinin eline geti diye mi korkuyorlard?
R- Tabii.

BBC- Bunun somut gstergeleri nedir? "Talim istemeyiz", "modern talim istemeyiz" gibi mesela.
R- ok somut eylerden biri udur: II. Mahmut, yenierileri arlk Rusya'snn askerleriyle bastrmakla tehdit eder. Ayn ekilde, yenierilerin yok edilmesi Avrupa basnnda (Uzunarl ok gzel eyler yaynlam onunla ilgili) sevinle karlanr.
BBC- Taner Timur'da da var bununla ilgili eyler....
R- Evet. En basiti, mesela gmrk imtiyazlarn yenieriler yok ediyorlar. Fiilen yok ediyorlar. Dolaysyla ben "yenieriler modernleme kartyd, ulema yanlsyd" demiyorum. Baka bir ey sylyorum. Sylediim u: Bu srp giden mcadele, "modernizm kartl" ya da "taraftarl" mcadelesi deil! Bu, deime srecinin kimin iktidarnda, kimin denetiminde olaca ve kimin daha ok sz sahibi olaca meselesiydi. Nasl II. Mahmut yenierileri yok etmeyi gze aldysa, yenieriler de hanedan, hatta belki saltanat yok etmeyi gze aldklarnn iaretlerini veriyorlar ve ulema da bundan ok korkuyor, nk ulema varln saraya borlu... Meayih korkmuyor, nk meayih varln halka borlu. Ulema ok korkuyor, nk varln saraya borlu.
BBC- Sylediin kadaryla, teorisi ve ideolojisiyle (ne dersek diyelim artk) heterodoksi, en azndan Bektai heterodoksisi modernlemeyle gelecek olana daha yatkn. eriine baktnda da byle bir ey bekliyorsun teorik olarak. Bu durumda, bu saflamada niye yenierilerle ya da Bektailerle modernlemeci saray kar karya geliyor? Bu modernleme srecinde yenierilerle sarayn muhtemel mttefikler olmas gerekmiyor muydu?

MODERNLEME VE KTDAR PAYLAIMI

R- Bu senin dediine "evet" ya da "hayr" demek iin, modernizasyonun kendi bana bir problem olarak ortaya konmas gerekir saray tarafndan. Modernizasyon, bence saray iin kendi bana ortaya konulan bir problem deil. Saray modernizasyona gtren sre, iktidarn mutlaklatrma sreci. Burada yenieriyi niye kabul etsin? nk iktidarn mutlaklamasna en byk engel o. Sarayn birinci dman modernleme kartlar deil, iktidarn paylaanlar.
MT- Reha'nn koyduu perspektifte iktidarn, modernleme belki bunu gerektiriyor diye nce merkezilemesi, tek elde toplanmas, arn veya sultann iktidarn kimseyle paylamadan kendisini glendirmesi sz konusu ki ondan sonra bir ey yapsn. Dolaysyla modernleme aslnda merkezilemeden geiyor

R- 1800'l yllarda, III. Selim batayken, ngiliz filosu Marmara'ya girdiinde saray dehete kaplr. Halkn ngiliz filosuna direni kararn kim rgtler? Yenieriler ve -ok ilgin- Fransz elisi Sebastiani. Yenieri zabitleriyle Sebastiani, birlikte, sokaklara dkt halk ngiliz filosuna kar sahillere top yerletirmeye gtrd. Saray ngilizlerin istediklerini yapmaya hazrd: "Aman ne istiyorlarsa verelim!" Burada baka bir ey var: Yenieriler, bir "ikili-iktidar" durumu yaratyorlar, yukarda anlattm gmrk meselesinde olduu gibi: Saray gmrk konusunda her trl tavize hazr. Veriyor, ama

MT- Ama uygulanmyor...
R- Evet. ngiliz ticaret gemisi geliyor, yenieriler gidiyorlar, hamallar loncas araclyla yle bir indirme paras istiyorlar ki fiilen "gmrk" oluyor o. nk o srada mesela Stlce dokumaclar alamaya balyor: "Yahu bu dokumalar bu fiyattan inerse biz mahvoluruz!" Ondan sonra ngiliz elisinin ilk yapt, saraya gidip "Hani gmrk yoktu!?" demek oluyor. Padiah ne diyecek: "Yenieri kullarma laf dinletemiyorum!"
MT-Bir de unu unutmayalm: Yenierilerin elinde padiah kan vard, Gen Osman'dan beri... Bunlar saltanata da hanedana da cephe alm vaziyette. Bunu herhalde hibir padiah unutmuyor, "bunlar bizim sultanmz ldrdler" diye...
R- Tabii. Tartma ok ilgin: "Selim Giray' padiah yapalm!" Taraflardan biri bunu sylyor. kincisi, "Esma Sultan' padiah yapalm!" diyor, nk Mahmut'u ldrrlerse baka erkek yok. Kimisi "Esma Sultan' padiah yapalm" derken, dier bir ksm kar kyor. "Esma Sultan ok apkndr" diye! Yani, "kadndan padiah olur mu?" diye deil. Esma Sultan'n apknl ayyuka km. Bir ksm, "Konya'daki Mevlevi eyhini getirelim padiahla" diyor. Bir ksm da "Padiah da insan deil mi? art m? Aramzdan biri padiah olur!" diyor. Bir de 1703'te Garb Ocaklarndan alk Ahmet'in syledii hikye var: "Saltanat art mdr, cumhur devleti ve tecemmu hkmetiyle ynetelim!"

STANBUL DIINDAK YENERLERN DURUMU

MT- Benim merak ettiim konulardan biri de u: Yenierilerin dorudan doruya padiahn muhafz alay gibi bir konumdan kmas ve eyaletlere birliklerinin gnderilmesi ne zaman balad?
R- En byk rnek Kahire...
MT- Kahire'de ve Kuzey Afrika'da var yenieriler.
R- Ve ok etkililer Kahire'de.
MT- Anadolu'nun eitli yerlerinde de var yenieri.
R- Kahire'de, Badat'ta, Edirne'de, Bosna'da, Belgrat'ta, Budin'de. Son dnemde Kahire, Badat, Cezayir ve Belgrat kalyor. Buralarda ok gller.

BBC- Peki ne zaman balyor bu, "periferiye yaylma" olay?
R- Tarih vermek gerekirse, ilk olarak bence Kahire geliyor: 1517'de Yavuz'un Memluklar'a kar sava ve Kahire'yi al. Oraya brakt rakam ok yksek: 2000 yenieri. 2000, ok byk bir g! Bunlarn o zaman elit bir g olduklarn unutmamak lazm. O dnemin Bat kaytlarna biraz bakldnda o dnemin savalarnda yenieriler gerekten elit bir sava gc.
BBC-Peki bu merkezlerin sarayla ilikilerinde biraz daha otonom olup, farkl tavrlar sergilemesi sz konusu oluyor mu, zellikle artk 18. yzyln sonlarna gelindiinde?

R-Tabii... Mesela Cezayir Franszlarn eline getiinde, Cezayir'in hkmdarnn resmi ad "Cezayir days". "Day", bir yenieri unvandr. "Yenieri daylar" diye bir unvan vardr. Garp Ocaklar Cezayir'de denetimi ele geirir, ama nasl ele geirir? stanbul'daki gibi: esnafla kaynama, evlilikler... Gelenek, yerel bir gelenek haline dnr. Ayn ekilde Kahire'de yenierilerin benzer etkisi grlr. Badat da byledir. Badat'taki gelenek, ran igaliyle kesilir ikide bir. Onun iin daha zayftr. Kahire ve Cezayir'de ok gl bir yenieri gelenei vardr. Mesela Msr'da Kavalal Mehmet Ali Paa, yenierileri kendine katlmaya arr 1826'da. Katliamdan kaanlar, kurtulanlar, dalanlar kendine katlmaya arr ve onlara "yoldalarm" diye hitap eder. Bu da ilgintir: Kavalal -trnak iinde - "modernist"tir! Kahire'deki yenieriler, Kavalal zamannda aktif bir siyasi g olmaktan byk lde kmlardr, ama Kavalal'nn hareketlerine, giriimine ve Kavalal'n varlna da adeta bir eit "background" grevi grrler.

BBC- 1826 ncesi dnemde stanbul'daki yenieri saraya kar tavr aldnda, bu gerekten tm yenierilerin tavr m oluyor, yoksa dier blgelerdeki yenierilerin tavr bilinmedii iin, stanbul, Osmanl'nn tamam gibi mi ele alnyor ou zaman olduu gibi?
R- Bu bilinmiyor. Mesela Msr'daki yenieriler ne yapt? Bu bilinmiyor, ama Edirne kesinlikle stanbul ile birlikte davranyor nk Nizam- Cedid askerini sokmuyor. Kad Abdurrahman komutasndaki, 25 bin kiilik bir Nizam- Cedid ordusunu geri dnmek zorunda brakyor. Bu bir. kincisi, 1826'da yenieriler yok ediliyor ve bir de adam kalkyor her tarafa fermanlar gnderiyor, "Bulunduklar yerde ldrlsnler!" diye. imdi bu adamlar kaleleri koruyorlar. Kaleler bunlarn elinde, hudutlar bunlarn elinde ve yenieriler kaleleri boaltyor. Kars'ta bir halk destan vardr (Cahit ztelli'nin kitabnda yer verilir), "Uyan Padiahm" diye: Ruslar da hemen gelip girmitir bu kalelere. Onlarn boaltt her yere Ruslar giriyor. Halk destan, ok ilgintir "yenieriyi byle yaptn, yok ettin, simdi bu yzden geldiler, uyan padiahm..."

ELT KESME YNEL

BBC- Son blme geliyoruz bylece. Yenieri Oca'n kapattk, ama biliyoruz ki Bektailer de krld bunlarla birlikte.... Bunlar uzun uzun anlatmaya gerek yok. Yenieriler krldktan sonra Bektailer de krlyor, mezar talarnn balklar uuruluyor, sazlar bile idam ediliyor.
R- Mezardan karlp yaklyorlar.
BBC- Evet, ama 1826'da Yenieri Oca ile birlikte Bektai tekkelerinin kapatlmasndan bir dnem sonra, Bektailer arasnda yeniden canlanma gryoruz. te padiahn annesinin Bektai tekkesine gidip "olum padiah olsun!" diye dua ettii sylentisi...
R- Abdlmecit'in annesi, Pertevniyal Valide Sultan.
BBC- Evet. Abdlmecit'in annesinin kendilerini kollamasndan sonra Bektailer yeniden toparlanmaya balyor ve geliyoruz Gen Osmanllar'a ve Jn Trkler'e... Brakalm toparlanmay ve yeniden canlanmay, Bektailer bu srecin....
R- ncln yapyorlar.

BBC- Belirleyicisi oluyorlar. Masonluk da giriyor iin ierisine...
R- Tekilat- Mahsusa'y kuranlarn da banda geliyorlar.
BBC- 19. yzyln ikinci yarsndan itibaren toparlanyorlar. Gen Osmanllar'n birounun aslnda "Bektai kkenli" olduu, "Bektai" deil de "Bektai kkenli" olduu...
MT- Atatrk iin de "Rumeli Bektaisi bir aileden gelir" denir ya...
BBC- Evet. Yine mesela "ttihat Terakki'nin rgtlenmesinde bile Mason modelinin yan sra Bektailik de model oluturmu" deniliyor

MT- Talat Paa Bektai mesela...
BBC- Peki ne oluyor da, 19. yzyln sonunda ve zellikle 20. yzyln banda, birdenbire Bektailer modernleme srecinde lokomotif oluyorlar. Tasfiye edilmilerdi modernistler tarafndan!
R- Ama unu da grmek lazm: Bu dnemde, Bektailiin ayn derecede popler, "halk arasnda yaygn olmak" anlamnda popler olduu konusunda ciddi kukularm var.
MT- Ama Atatrk Meclis'i at zaman 1920'de bakan yardmclna iki Mevlevi elebisini, iki Bektai elebisini getiriyor...
R- Evet, Cemalettin Efendi.

MT- Mevlevilerin daha ok ehirli halk arasnda popler olduunu, krsal alanda yaayan insanlarn ise daha ok Bektai olduunu hissederek yaptn dnyorum.
R- Evet. Yalnz burada tabii yenierileri temsil eden Bektailik ile Cemalettin Efendi'nin Bektailiini ayrmak lazm. Cemalettin Efendi "elebi kolu"ndan. Yani o, krsal Bektailii temsil eden ve bir ksm Alevi dedelerini de dorudan temsil eden bir zat, ama yenierilerin Bektailii, Bektailiin "Babagan kolu"na bal. Seimle gelen babalara bal, soyla gelenlere deil. elebiler soyla geliyor. Dolaysyla yenieriler ehir Bektaileriyle i ieler. Babagan koluyla. Masonlaan ve Masonlarn iinde ok sayda yer ald ve Talat Paa'nn da iinde bulunduu kol, ki daha sonra Atatrk'n yakn evresinde de bunlar, mesela doktoru Ragp Erensel'i falan grrz, bunlar da Bektaidir, Babagan kolundandr.

BBC- Zaten, daha sonra, Salih Niyazi'den sonra dedebaba olacak olan Naci Baykal da Kurtulu Sava srasnda Ankara'da Sahra Postalar Genel Mdr ve Kurtulu Sava'n destekliyor. Bektai ilikilerini bu i iin seferber ediyor. Bu i iin kullanyor. erif Mardin'in kitabnda yle bir tezi var: Yenieriler (bu biraz nce Reha'nn sylediine yakn ey) aslnda halk temsil eden, "halk gc"n temsil eden bir gt. Tasfiye edildi. Biraz nce Mete Bey'in syledii gibi, merkezileme anlamnda modernleme srecinde saray, gleri kendisinde toplad ve "bu i yaplacaksa, biz yapacaz!" dedi. imdi erif Mardin Gen Osmanllar'n ortaya kmasyla, bir anlamda bu gcn, bu yenieri gcnn, "halk gc"nn ortaya ktn sylyor...

R- Tam bu noktada ben sana net bir cevap verecektim. Cevap u aslnda bence: Bektailer 1826'da yasaklandktan sonra, tekrar ortaya ktklarnda, bence temel tercihlerinde bir deiiklik oldu. Babagan kolundan bahsediyoruz. Bu deiiklik neydi: Elit kesime ynelmek! 1826 ncesinde meayihe baktnda, onlar tarafndan Bektailere getirilen en byk eletiri udur: "Sz ayaa drdler, avama drdler! Simiti bile dervi oluyor! Oysa tasavvuf havasn yoludur. Srlar herkes anlayamaz. Avama sr akladlar!" Bektailik bence Tanzimat dneminde yeniden ortaya kmaya baladnda bu tercihinde deiiklik oldu...
MT- Daha elitist mi oldu?
R- Yeni tercihi havasa ynelmek oldu. Jn Trkler iinde olanlar bunun tezahrleridir. Bu ayn zamanda masonlarn tercihine dnr. Masonlar da yledir.

BBC- Peki Gen Osmanl deil de, Jn Trk kadrosu ierisinde ya da Kemalist kadro ierisinde "Bektai" veya "Bektai kkenli" (bunlar arasndaki fark da nemli) bir aydn alrsak, bir bireyi alrsak, bu adamn kafasnda, ayn zamanda "modern" biri olarak kendi toplumunun gelecei hakknda baz tasavvurlar var, baz planlar var. Bu anlamda onun Batc, modernist yn m ar basyor, yoksa Bektailik mi ar basyor? Bu sorun olmuyor mu adam iin?
R- Blent yle bakalm: Mesela Son Yenieri'de temel tiplerimden biri, Sar Abdullah, dikkatinizi ektiyse, snnet olmad...
MT- Ve istavrozunu tamaya devam etti, Mslman olduktan sonra da.

R- Tabii. Yani Bektai olan Hristiyanlarn snnet olmalar 18. yzylda da istenmiyordu. Ulemann getirdii en nemli sulamalardan biri, yenierilerin kendi orta iaretlerini put gibi kullanmalar. Vcutlarna dvme yaptrmalar. Bunlarn aslnda gizli kfir olduu. Yani burada Batclk gibi bir eyin Bektailerin getirdii eyle elimesi iin bir neden yok.
MT- Bakn benim Trkiye'de Tek Parti Ynetiminin Kurulmas kitabma da aldm, Veliyeddin elebi'nin 25 Nisan 1923 tarihli "beyanname"si yle balyor:

Anadolu'da bulunan, ecdadm Hac Bekta Veli Hazretlerine samimi muhabbeti bulunan bilcmle Muhibban ve Hanedan taraf- halisanelerine... Bu milleti ihya ile istiklalimizi temin eden vcud-i lileri,
kaffe-i slamiyana bais-i eref olan Trkiye Byk Millet Meclisi reis-i celili Gazi namdar Mustafa Kemal Paa hazretlerinin neir buyurduklar beyannameleri cmlenizin malumudur. Gazi Paa marnleyhin terakki ve teali-i vatan hakkndaki her trl arzularn yerine getirmek, bizlere farz- ayndr. Milletimizi kurtaracak ve saadetimizi temin edecek, Onun efkr- saibaneleridir. Bunu inkr edenlerin, bizimle kat'iyyen mnasebetleri yoktur. Tarikat- aliyyemizin btn mensubinine
marunileyh hazretlerinin gsterdii namzedlerden maadasna rey vermemelerini, vatanmzn kurtulmas bu vechile kaabil olduunu sizlere kemal-i ehemmiyetle tavsiye ederim.

R- Bir tek Dersim dedeleri uymuyorlar buna...
MT- Onlar ne yapyorlar? Padiah da tutmuyorlar ama?!
R- Tutmuyorlar, ama bu beyannamede istenilen destei de vermiyorlar!
BBC- Hangi yl yaymlanm bu beyanname?
MT- 25 Nisan 1923.
BBC- Brill tarafndan yaymlanacak bir doktora tezi var. Orada bu konu ileniyormu. Yazar Hlya Kk ile yaptmz bir sylei dergide bu sohbetimizle ayn dosyaya girecek. Hlya Hanm'n iddiasna gre iki ayr beyanname sz konusu ve asl beyanname Hkimiyet-i Milliye'de yaymlanm.

MT- Bu, gazetede km bir ey deil.
BBC- O zaman bu olmayabilir, ama bir beyannamenin sonradan uydurulduu ynnde bir iddia var, bilemiyorum.
R- elebilerde bunun orijinali var, bildiim kadaryla...
MT- Hatta, Abidin Nesimi'nin iddiasna gre bir yazl anlama var! Taa ilk Hac Bekta ziyaretinde.

R- Cumhuriyete ilikin...
MT- Cumhuriyete, hilafetin kaldrlmasna. "Cumhuriyetin ilanna ilikin Alevi cemaatiyle bir yazl anlama var" diyor "bunu ok gizlediler ve ..."
R- Hatta orada hem Babagan kolunun bandaki Salih Niyazi Dedebaba var hem de Cemalettin elebi var. elebi kolunun ba. Yani iki kanad da temsil eden ruhani liderler var.
BBC- Hlya Hanm ite bu "anlama" olaynn temkinli karlanmas gerektiini sylyor.
R- Buna katlyorum. Bence bu temkinli karlanmal tabii. Bektailer byle efsaneler retmekte beceriklidirler. te "yen eri" hikyesinden sz ettim ya daha nce!

MT- Ama benim hatrladma gre, bu benim bizzat grdm bir belge.
BBC- Bu farkl bir ey o zaman... imdi bu konuyu yle balamaya alalm: Mustafa Kemal gidiyor, bir ekilde destek alyor. Aralarnda yle bir dayanma var...
R- Bu kesin. Para alyor....
BBC- Peki ne oluyor da, 1925'e gelindiinde, btn tarikatlarla beraber kapatlyor Bektailik tarikat?
R- Turgut Baba'nn bana syledii, Bektailer'in Cumhuriyet Halk Frkas ve Cumhuriyet Halk Partisi'ne kar her zaman masafeli olduklardr.

MT- Bu enterasan! Tam tersine, dndmz ey, Anadolu Alevilerinin tutarl olarak Halk Partisi'ne oy verdii... Ama onun Babagan kolundan olduunu sylyorsun...
R- Babagan kolunu kastediyor. Anadolu Alevileri tamam... Ve hatta "niin Baba erenler?" diye sorduumda, syledii udur: "Tekya ve Zevaya Kanunu nedeniyle!"
BBC- Ama Bedri Noyan Dedebaba tam tersini yapyor kitabnda?
R- Bedri Noyan'la, Turgut Baba arasnda ciddi farklar vardr. Gerekten burada ok heterojen bir zmreden bahsediyoruz, Alevilik ve Bektailik dediimizde.
BBC- Bektailik iin de yledir, diyorsun?!
R- Evet.
Bir Halife babaya Gre Mason, Bektai ve Melami JntrklerMerhum Halifebaba Turgut Koca'dan kalan evrak arasnda bulunan, kendisinin hazrlad "ttihat Terakki yeleri" balkl bu listeyi aratrmaclarn dikkatine sunuyoruz.

XX

MASONLAR: Ali Fuat (Cebesoy), Aaolu Ahmet Bey, Abdurrahman eref, Dr. Akil Muhtar (zden), Abdullah Cevdet, Dr. Bahattin akir, Beir Fuad (lk pozitivist), Cavit Bey (Maliye Nazr), Cevat Abbas (Bey), Eref Sencer Bey (Kuuba), Edip Servet Bey, Halil (Kut) Paa (Enver Paa'nn amcas), Hseyin Cahit Yaln, Halil erif Bey, smail Canpolat Bey (Dahiliye Nazr), Kara Kemal Bey, Kazm Nabi Bey, Kazm Nami Duru, Mehmet Reit, Mahmut evket Esendal, Nuri (Kllgil) Paa (Enver Paa'nn kardei), Osmanckl Nuri, Dr. Nihat Reat Belgevi, Dr. Rza Nur, Sait Halim Paa, emsettin Gnaltay, Dr. Tevfik kr Bey, Talat Kk (Mukara), Prof. Veli Bey, Yusuf Akura, Hseyin Kadri Bey, Hseyin Haim Sanver, Mithat Paa, Nuri Bey (Yeni Osmanlc).

BEKTALER: Ahmet Rza Bey (Ayan Reisi), Ahmet zzet Paa, Ahmet Nesimi Bey (Hariciye Nazr), Ali Haydar Mithat, Ali efik zmirli, Ali Rt Hersekli, Ali Rza Krmi, Asaf Dervi, Ali Rza Paa, Gazi Ahmet Muhtar Paa, smet Fazl Bey, (Debreli) Behet Efendi, Esat Paa (Dra mebusu), Eyp Sabri (Akgl Bey), Avlonyal Ferit Paa, Selanikli Fazl Necip, eyhulislam rgpl Hayri, Hasan Rza Paa (Hudeyce mebusu), erkes Hayrettin Paa (Tunuslu), Hilmi Tunal Bey, Halil Muvaffak Bey, air Hseyin Sret, Kimyager Hseyin, Hasan Tosun Bey, Gmlcineli smail Bey, brahim Temo, Dr. smail brahim Efendi (Dobrucal), Kamil Paa, Ltfi Fikri Bey (Dersim mebusu), Mahmut Paa (rksulu), Mithat kr Bey (Bleda), orum mebusu Muhiddin Bey, Mahmut Nedim Paa, Giritli Muharrem, Milasl Murat Asker, Veteriner Mehmet Bey, Mustafa Ragp, Mustafa Hayri rgpl, Dr. Nazm Bey, Nabi Bey (Ycekk), mer Naci (Muallim Naci), zmir Valisi-Mebusu Rahmi Bey), Rauf Ahmet Bey (stanbul Mebusu), Dr. Rusuhi Bey, Hariciye Nazr Rfat Paa, Refik Bey (Manyasizade Adliye Nazr), Dr. Rfat, Eczac Rait Tahsin, Reat Paa Matl, Dr. Refik Nevzat Bey, Recep Peker, Binba Sabri Bey, Sezai Bey (uray mmet Redaktr), Bosnal Veli Bey, Yakub Cemil Bey, Saffet Ltf Tozan.

MELAMLER: Ahmet kr (Maarif Vekili), Ali Suavi, Ahmet Vefik Paa, Ahmet Mithat Efendi, Bezmi Nusret (Kaygusuz), Cemal Paa, Fevzi akmak, Hafz Hakk Paa, Hseyin Avni Paa, Kadir Efendi (Hoca Mehmet Kadir Nasih), Mustafa Asm Efendi, Mehmet Tahir (Bursal) , Damat Mahmut Paa, Necmettin Molla (Adliye Nazr), Naili Efendi (Nakibendi, eyh Abdlkadir'in kardei), mer Seyfettin, Menemenlizade Rfat Bey, Miralay Sadk Bey, Sami Paazade Sezai, Saffet Paa.

MASON + BEKTALER: Ali Fethi (Okyar), Ahmet Bedevi Kuran (R. K.), Cemal Bardak, Enver Paa, Ethem Ruhi Balkan, Fuat Balkan, Nide Mebusu Hayri Efendi, hsan Namk Bey, Kazm Karabekir Paa, eyhlislam Musa Kazm Efendi, Dr. Miralay Mehmet Ali Baba, Mehmet Cemil, Namk Kemal, Rza Tevfik Blkba, Salih Cimcoz (stanbul Mebusu), Prens Sabahattin Bey, Talat Paa, Cemal Paa, Kara Vasf Bey, Ziya Paa, Hakk Baha Bey.




Bu biyografi (reha amurolu) 2828 kez okundu.

Biyografi: reha amurolu Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.