Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


gaspral ismail kimdir ? gaspral ismail biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
gaspral ismail

Gaspral smail 

Eer millete yardm etmek istiyorsan elinden gelen iten bala

1851-1914
1774 Kk Kaynarca Antlamas sonucu,Osmanl himayesinden ayrlp,1783 ylnda Rus igaline maruz kalan Krm yarmadas srgn ve glerle sarslrken, byk fikir adam Bey, Ruslatrma politikalarna kar yayn yoluyla faaliyete gemitir. Gaspral, 1881'te "Tongu" isimli bror yaynlamtr. 8 Mays 1881'den itibaren her ay baka ad altnda "afak", "Kamer", "Yldz", "Gne", "Mirat- Cedit (Yeni Ayna)" brorlerini yaynlamaya devam etmitir. Bey, 1883 ylnda byk abalar sonucu "Tercman" gazetesini yaynlamaya balamtr. Tercman, sadece Krmda deil Kafkasya'da, Kazan'da, Trkistan'da okunmaya balamtr. Btn Trk-slam alemini uyandrmaya, ayaa kaldrmaya alan Gaspral bu konuda yle yazmaktadr:

"Snm kalpleri ne ile yandrmal? Basireti kesmi perdeleri ne ile ktermeli (kaldrmal)? Gaflet sahrasnda serilip kalm koca bir milleti ne ile ayaa turguzmal(kaldrmal)?".

Bey'in byk ideali; btn Trklerin her sahada birlemesini, byk bir kitle ve kuvvet meydana getirmesini salamaktr. Bu uurda almalarn srdren Gaspral'nn, Trk dnyasnn birlemesi iin ortaya att "Dilde, Fikirde, de Birlik" iar hibir zaman nemini yitirmemitir. Gaspral o dnemde, Krm'dan glere de iddetle kar km, bu konuda Tercman da unlar yazmtr:

"Bineceiniz gemiler, Karadeniz'in cokun merhametsiz dalgalarn zor aacaktr. Karlaacanz hastalklar ve zorluklara, bulacanz areler ehemmiyetsiz kalacaktr. Gideceiniz yerlerin tabiat ve iklim artlar baka olacaktr. Oralarda ki hazrlklar kifayetsiz kalacaktr.

Aziz kardeler!

Satmak kolay, almak zordur. Gitmek kolay, dnmek zordur. Yklmak kolay, kalkmak zordur".

Tercman Gazetesi, Rusya'daki Trklerin gz, kulaa, kalbi olmutur. Gaspral bu gazete yoluyla ortak bir Trk dili oluturmaya da almtr. Bey, fikir adaml yannda Trk Dnyasnn en byk gazetecisidir de. Basnn nemini ok iyi kavrayan Gaspral Tercman'n yannda, hanmlar iin, kz efika Gaspral'ya "Alem-i Nisvan" (Kadnlar Alemi) karttrmtr. Bu dergi Trk dnyasnda ki ilk hanm dergisi olma zelliini tamaktadr.



efika Gaspral'nn kartt ilk hanm dergisinden sayfalar

Gaspral ocuklar iinde, "Alem-i Sbyan" ve mizah dergisi "Ha!, Ha!, Ha!"y karmtr. Bu dergi ve gazeteler yoluyla Gaspral sesini btn Trk-slam dnyasna duyurmaya almtr. smail Gaspral 11 Eyll 1914 tarihinde Bahesaray ehrinde ki evinde vefat etti.

Ruslar, Gaspralnn lsnden bile korktuklar iin, mezar yok etmiler, Krm Trkleri vatanlarna dndkten sonra mezarn yerini tahmini olarak tespit ederek, buraya bir mezar yaptrp tatan bir kitabe koymulard.

Domuam ben Avckyde

Bin sekizyz elli birde

Mekanmdr Bahesaray

Mezarm kimbilir nerede ?


Gaspral'nn Evi

Gaspral'nn Sembolik Mezar


Gaspral, Trkln geleceini, nasl ki bir asrdan fazla bir zaman nce grmse, mezarnn da bir gn Ruslar tarafndan yok edileceini sanki sezerek bu iiri yazm. Ruslar, belki Gaspralnn mezarn yok etmilerdi ama, o fikirleri ile dnya zerinde yaayan 250 milyon Trkn kalbinde ve kafasnda layk olduu yeri ald.

KIRIM
Yazan: GASPIRALI smail

Buna Yeil ada derler, yce maali atrdag,

Bunn bir taraf ldir, bir taraf baga bag.

Kelir suvlar yaylalardan, ne gzeldir boylar,

Altn alk tarlalar, kozular koylar.

ter kular saba-akam, olur yazda glistan,

Er ne taraf gz idersen-altn alk, bag-bostan.

Pek gzeldir ab-avas, yay ve cay, ve yay,

eerlerinin eskileri Karasuv, Bagasaray.

Dop-dolu edi halkmzla Yeil ada bir zaman,

Az degildi yurtumzda Menla-batr, karaman.

Zeval keldi, yurt bozulhdu, ka ve k aldav ile,

Gitti halklar, geldi yadlar baka al ve dil ile.

Unutmanz ocuklarm, Krm sizin vatandr,

Saip olunuz bu vatana alp edep ile.

Buna Yeil ada derler, yce maali atrdag,

Bunn bir taraf ldir, bir taraf baga bag.




ESERLER

Hazrlayan: Inci Bowman
Seri Yaynlar:
Tercman/Perevodchik. Bahesaray, 1883-1918.
Alem-i nisvan [Kadn Dnyas]. Bahesaray, 1906-1910.
Alem-i sibyan [ocuklarn Dnyas]. Bahesaray, 1906-1912?
Al-Nahdah/La Renaissance ["ennehda", Uyan]. Cairo, 1908
Kha! Kha! Kha! [Ha! Ha! Ha!]. Bahesaray, 1906- ?
Kitaplar ve Kitapklar:
Russkoe Musul'manstvo [Rusya Mslmanlar]. Simfereopol, 1881.
Salname-i Trki [Trk Yll]. Bahesaray, 1882.
Mirat- Cedid [Yeni Ayna]. Bahesaray, 1882.
Hoca- Sibyan. Bahesaray, 1884. 3. tab. 1892; 7. tab 1898.
Avrupa Medeniyetine bir Nazar- Muvazene [Avrupa Medeniyetine Dengeli Bir Bak]. Bahesaray, 1885.
slamlara dair Nizamlar ve mtiyazlar. Bahesaray, 1885.
Rusya Corafyas. Bahesaray, 1885.
ki Bahadr. Bahesaray, 1886.
Kraat-i Trki [Trke Okuma Kitab]. Bahesaray, 1886. 2. tab. 1894.
Maiet Muharebesi [Hayat Mcadelesi]. Bahesaray, 1886.
Halera Vebas ve Onun Deva ve Darusu [Kolera Vebasi ve Onun Deva ve Bakimi]. Bahesaray, 1887.
Bahtiyar Nazm. Bahesaray, 1889.
Atlasl Cihanname. Bahesaray, 1889.
Medeniyet-i slamiye. Bahesaray, 1889.
Garaib-i Adat-i Akvam [Kavimlarin Garip Adetleri]. Bahesaray, 1890.
Arslan Kz. Bahesaray, 1894.
Mektep ve Usul-i Cedid Nedir? Bahesaray, 1894.
Risale-i Terkib. Bahesaray, 1894.
Russko-Vostochnoe Soglashenie [Rus-Dou likileri]. Bahesaray, 1896. ngilizce terc. Edward J. Lazzerini. Allworth, Edward A., Ed. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland, 2nd. Ed., Revised and Expanded. Durham: Duke University Press, 1998, s. 110-124.
Hesab. Muhtasar lm-i Hesab ve Mesa'il-i Hesabiye [Muhtasar Hesab 'Aritmetik' ve Hesap Problemleri]. Bahesaray, 1897.
Her Gn Gerek Zakonlar [Hergn htiya Duyulan Kanunlar]. Bahsaray, 1897.
ara'it al-Islam [slamn artlar]. Bahesaray, 1897.
Rehber-i Mu'allimin, yani Mu'allimlere Yolda. Bahesaray, 1898.
Rehber-i slamiye. Bahesaray, 1898.
Trkistan Ulemas [Trkistan Alimleri]. Bahesaray, 1900, 1901?
Mevlud-i Cenb- Hazret-i Ali [Hazret-i Ali Mevludu]. Bahesaray, 1900.
Beden-i nsan. Bahesaray, 1901.
ran. Resimli Mecmua. Bahesaray, 1901.
Mebadi-yi Temeddn-i Islamiyan-i Rus [Rusya Mslmanlarnn Medenilemesinin Balanglar]. Bahesaray, 1901. ngilizce tercmesi Edward Lazzerini'nin "Gadidism at the turn of the twentieth century: a view from within," (Cahiers du monde russe et sovietique 16 (2): 245-77, 1975) isimli yaynnda.
Mehur Payitahtlar [Mehur Bakentler]. Bahesaray, 1901.
Usul-i Edeb. ark ve Garb Kaideleri [Nezaket. Dou ve Bat Kaideleri]. Bahesaray, 1901.
Zoraki Tabib. Bahesaray, 1901.
Malumat- Nafia [Yararl Bilgiler]. Bahesaray, 1901.
Tashih-i Akaidden [Akait'e dair dzeltmeler]. Bahesaray, 1901.
Temsilat- Krilof [Krilof Temsilleri]. Bahesaray, 1901.
Asyada Komularmz. Bahesaray, 1903.
Dru-l Rahat Mslmanlar [Rahat Ev Mslmanlar]. Bahesaray, 1906.
Mslman Kongresi. Bahesaray, 1909.
Makaleler:
"Trk yurducularna" Trk Yurdu 1: 190-95, 1328 [1912]
"Hind yolundan," Trk Yurdu 1: 307-10, 1328 [1912].
"Hind'den dnerken" Trk Yurdu 1: 369-71, 1328 [1912]
"Muhaceret muntazama" [Dzenli gler].Trk Yurdu 1: 706-13, 1328 [1913]
"Mainal mektep" [Makinal mektep]. B. eref. Gani Bey. Orenburg, 1913, s. 126-28.
[Ayrca, Gaspral'nn Tercman gazetesinde ve dier seri yayinlarnda kan yzlerce makalesi vardr.]

smail Bey Gaspral' nn yayn listesi, Sayn brahim Otar'n yardmyla nci Bowman tarafndan hazrlanmtr. Edward J. Lazzerini'nin "Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1879-1914," (University of Washington, 1973, s. 295-98) balkl doktora tezine dayanmaktadr.



HAKKINDA YAZILANLAR
smail Bey Gaspral'ya Dair Seilmi Yaynlar

Hazrlayan: Inci Bowman *.
Allworth, Edward A., Ed. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland, 2nd. Ed., Revised and Expanded. Durham: Duke University Press, 1998.
Battal-Taymas, A. "Ben onu grdm; smail Gaspral hakknda notlar," Trk Yurdu 6(69): 648-52, 1968.
Bennigsen, Alexandre A. Ismail Bey Gasprinski (Gaspraly) and Origins of the Jadid Movement in Russia. Oxford: The Society for Central Asian Studies, 1985. (Reprint Series no. 6; Gaspral'nn Russkoe musul'manstvo [Rusya Mslmanlar], 1881, Rusa metni ile)
Bennigsen, Alexandre ve C. Lemercier-Quelquejay. La presse et le mouvement national chez les musulmans de Russie avant 1920. Paris: Mouton, 1964.
Burbiel, G. "Die Sprache Ismail Bey Gaspyralys." Doktora tezi, Hamburg niversitesi, 1950.
Devlet, Nadir. smail Bey Gaspral (1851-1914). Ankara: Babakanlk Basmevi, 1988.
---------. Rusya Trklerinin Milli Mcadele Tarihi, 1905-1917. Ankara: Trk Kltrn Aratrma Enstits, 1985.
Ekinci, Yusuf. Gaspral smail. Ankara: Ocak Yaynlar, 1997.
Fahreddin, Rizaeddin. "Ismail Bey Gasprinski, 1851-1914," ura, Nos. 21-24 (1 Kasm-15 Aralk 1914). nglizce terc., Alan W. Fisher. Allworth, Edward A., Ed. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland, 2. Ed., Revised and Expanded. Durham: Duke University Press, 1998, s. 127-52.
Fisher, Alan W. "A Model Leader for Asia, Ismail Gaspirali." The Tatars of Crimea: Return to the Homeland, ed. E.A. Allworth. Durham: Duke University Press, 1998, s. 29-47.
Hablemitolu, engl ve Necip Hablemitolu. efika Gaspral ve Rusya'da Trk Kadn Hareketi (1893-1920). Ankara: Ajans-Trk Matbaaclk, 1998.
Kerim, smail Asanolu. Gasprinskiynin 'Canl' Tarihi, 1883-1914 Akmescit: Tarpan, 1999.
Krmer, Cafer Seydahmet. Bey. Istanbul, 1934.
Yeni bask: Avrasya Bir Vakf Yaynlar, No. 2 (Istanbul, 1996).
Krmal, Edige. "smail Bey Gaspral," Dergi 16(62): 60-64, 1970.
Krml, Hakan. National Movements and National Identity among the Crimean Tatars (1905-1916). Leiden: E. J. Brill, 1996.
--------. Krm Tatarlarnda Milli Kimlik ve Milli Hareketler (1905-1916). Ankara: Trk Tarih Kurumu, 1996.
Kuttner, Thomas. "Russian Jadidism and the Islamic World; Ismail Gasprinskii in Cairo, 1908" Cahiers du monde russe et sovietique 16 (3-4): 383-424, 1975.
Lazzerini, Edward James. "Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1878-1914." Yaynlanmam doktora tezi. Seattle: Washington niversitesi, 1973.
--------. "Gadidism at the Turn of the Twentieth Century: a View from within," Cahiers du monde russe et sovietique 16 (2): 245-277, 1975.
--------. "From Bakhchisarai to Bukhara in 1893: Ismail Bey Gasprinskii's Journey to Central Asia," Central Asian Survey 3(4): 77-88, 1984.
--------. "Crimean Tatar: The Fate of a Severed Toungue." In: Sociolinguistic Perspectives on Soviet National Languages: Their Past, Present and Future, Ed. Isabella T. Kreindler. Berlin: Mouton de Gruyter, 1985, s. 109-23.
--------. "Ismail Bey Gasprinskii's Perevodchick/Tercman: A Clarion of Modernism." In: Central Asian Monuments, Ed. H.B. Paksoy. stanbul: sis Press, 1992, s. 143-156.
--------. "Ismail Bey Gasprinskii (Gaspirali): The Discourse of Modernism and the Russians." The Tatars of Crimea: Return to the Homeland, Ed. E.A. Allworth. Durham: Duke University Press, 1998, s 48-70.
Mahmud Khoja [Behbudiy]. "smail by hazratlar ila sohbat" Ayina No. 49 (27 Eyl 1914): 1162-64. ngilizce terc. Edward Allworth, Obeidullah Noorata ile. Allworth, Edward A., Ed. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland, 2nd. Ed., Revised and Expanded. Durham: Duke University Press, 1998, s. 125-27.
Saray, Mehmet. Bey'den Atatrk'e: Trk Dnyasnda Dil ve Kltr Birlii. stanbul: Nesil Matbbaclk, 1993.
--------. Trk Dnyasnda Eitim Reformu ve Bey, 1851-1914. Ankara: Trk Kltrn Aratrma Enstits, 1987.
Trk Kltr 29 (337-338), 1991. (zel Gaspral says)
lksal, Mstecip. "Bey," Emel, No. 24: 2-7, 1964.
Xxxxxxx


Gaspral (Gasprinski), sma'il

Zeki Velidi TOGAN
ev. Prof. Dr. YAVUZ AKPINAR
1851'de Bahesaray'n yaknndaki Avc kynde doan, Trklerin ve daha da husus olarak Rusya Trklerinin mehur ideolog yazar. Babas Mustafa Aa, Alupka ve Yalta arasndaki Gaspra kynn erafndan -o zaman onlarn aile ad Gaspral, daha sonra da Gasprinski- ve Odessa'daki Asker Lise'nin mezunlarndand. 1854'te Sivastopol sava srasnda Mustafa Aa Bahesaray'a yerleti ve olunu nce Bahesaray'daki Zincirli Medrese'ye ve daha sonra da 10 yanda iken Simferopol Gymnasium'una gnderdi. ki yl sonra smail, Voronezh Asker Lisesi'ne gitti ve sonra Moskova Asker Lisesi'ne nakledildi.
Aslen Litvanyal bir Tatar olan Mustafa Mirza Davidovi'le birlikte, onlarn mdr, tannm bir Pan-Slavist ve Moskovskiya Vedomosti gazetesinin editr olan ve onlar her hafta kendi evine davet eden van Katkov'un dikkatini ekti. 1867'deki Girit ihtilali srasnda Katkov'un Trkiye'ye kar gstermi olduu dmanlk, bu iki gente bir tepkinin ortaya kmasna sebep oldu ve bu iki gen Girit'te Trk tarafnda gnll olarak hizmet etmek amacyla Odessa'ya gittiler. Bununla birlikte pasaportlar olmad iin tutuklanarak, geriye Krm'a kendi evlerine gnderildiler. smail Bey, Bahesaray'da Zincirli Medrese'de mecbur Rusa retmenliine tayin edildi.
O daima Trkiye'ye gitmeyi ve subay olmay dnd, bunu yapmak iin Franszca renmenin gerekli olduunu farkettii iin Bahesaray'daki drt yllk memuriyeti srasnda Franszca rendi. Aslnda bu dil hakknda baz bilgileri Moskova'da Asker Lise'de iken elde etmiti. 1871'de stanbul'a gitmee karar verdi, fakat Franszcasn mkemmel bir hle getirmei ama edinerek Viyana yolu ile Paris'e gitti. Paris'teki gzlemlerinin sonular, daha sonra Rusya'da bastrd eserlerine yansd; zellikle Rusya Mslmanlar (The Muslim Comminity in Russia) adl eserine ve ayrca Paris'te iken yazd Avrupa Medeniyetine Bir Nazar- Muvazene (A balanced view of European civilisation) adn tayan eserine.
Paris'te iken hayatn bir reklam ajansnda tercmanlk yaparak kazand. Amac Trkiye'ye gitmek olduu iin Paris'te Gen Osmanllar'n gruplarna ok fazla karmad. Sonunda 1874'te stanbul'a gitti ve orada daha nce yerlemi olan amcas Sleyman Efendi'nin yannda kald. Trk Harp Okulu'na girmek iin byk bir gayret gsterdi, fakat Rus bykelisi gnatiyev bunu rendiinde Sadrazam Mahmud Nedim Paa zerinde nfuzunu kulland ve bu teebbs engelledi. Sonunda bir yl bo yere bekleyen smail, Krm'a geri dnd. stanbul'da bulunduu srada St. Petersburg ve Moskova'da kan baz Rusa gazetelerde Dou hayatn tanmlayan, siyas olmayan makaleler yaymlad.
1874 ve 1878 yllar arasnda Krm Trklerinin ky hayat ile aina olmaya balad ve hayatnn bu dnemini 1906'da yaymlanan Gndodu adl hikyesinde tasvir etti. Bu hikyede kendisinden Danyal Bey ad altnda bahs eder. Milletinin ihtiyalar, ky hayat ve retim ile aina olduunda bu Danyal Bey, anlar ki, bir gazete karma ve milletini dnyadan haberdar etme hayat bir ihtiyatr.
smail Bey 1878'de Bahesaray'a belediye reisi seildi ve 1879'da bir gazete karma izni iin ar hkmetine mracaat etti, fakat reddedildi. Bunun zerine Simferopol'de Rusa olarak neredilen Tavrida gazetesine Rusya mparatorluunun Mslmanlaryla ilgili cidd siyas makaleler yazd. Arada bir makaleler toplusu (kolleksiyonu) yaymlad; Tongu (Tabasma, Simferopol), afak ve Leta'if (nsizadeler Matbaas, Tiflis) ve daha sonra Ay, Yldz ve Gnes. Bu yazlar ounlukla Krm diyalektinde idi. Ertesi yl (l882) smail Bey bu makaleleri biraz genileterek Rusa Tavrida gazetesinde bastrd ve bunlar 54 sayfalk bir eser olarak Russkoye Musulmanstvo (Rusya Mslmanlar) adyla yaynlad. Bu eser, Rusya mparatorluuna tbi Mslman halklarnn kltrel ve siyas problemleri konusuyla ilgili nc bir eser idi. smail Bey, bu eserde, kendisini Rusya'nn sadk bir teb'as olarak takdim etmesine ve hatta Ruslarn Tatar hakimiyetinden kurtulmasn tasdik eder bir ekilde konumasna ramen Rus evreleri bunun bir ara olduuna inand ve bu eseri phe ile karladlar. O, bu eserde, Rus ynetimi altndaki Trk-Tatarlar tek bir Rus Mslmanlar toplumu olarak mlahaza etti ve bu yolla Bat medeniyetine katlabileceklerini gsterdi. Trke yaymlad bu kitapklarda O, iaret etti ki, eer Trk-Tatar grubu dank kalrsa sonu felaket olur. Kurtuluun tek yolu olan yeni Bat medeniyetine katlmak iin birlikte hareket etmeleri gerektiini onlara kendi dilleri vastasyla anlatmay denedi.
O, 1883'te Tercman adl bir gazete yaymlamak iin izin ald. Gazetenin Rusa ad "Perevodik"ti ve ilk saylarnda Rusa ksm daha nemli idi. Bat medeniyetinin, Rusya Mslman toplumu arasnda yaylmas hususunda gazetenin bir tercman rol oynamas gerektiini aklad. Trke ksm giderek geniledi ve daha nemli hle geldi. Daha sonra l890'da Tercman "politika, retim-eitim ve edebiyatla ilgili mill bir gazete" oldu. 1905'ten sonra Tercman-i Ahval-i Zaman adn ald ve gazetenin balna "Dilde, fikirde ite birlik" slogan yerletirildi. Sonunda Rusa ksm tamamen terkedildi ve gazete Rus imparatorluundaki Mslman toplumun gayelerinin ve dncelerinin tercman oldu. Kazan, Kafkasya, Trkistan ve Sibirya'da yaayan btn Trkler, Tercman' onlarn mill ideallerini genie yayan bir gazete olarak kabul ettiler. Bu gazetenin Trk entellektelleri zerindeki derin tesiri, 1886'da yaymlanan ve ilk Tatar roman olan Musa Akyiit'in Hsameddin Molla adl eserinden, 1908'deTercman'n yaynlannn 25. yl dolaysyla Rus mparatorluunun her blgesinden gelmi delegelerin hediye ve konumalarndan ve o yl gazetenin tirajnn artm olmasndan anlalabilir.
smail Bey, Kazan soylularndan ve sanayici Akurin alilesine mensup olan Zehra Hanm'la evlendi. Bu evlilik sebebiyle O'nun Kazan Trkleriyle balar kuvvetlendi. O, Azerbaycan Trk yazarlar Hasan Bey Melikov, nsizade, Topuba ve dierleriyle srekli temas hlinde idi.
Moskova Asker Lisesi'nde kendisiyle birlikte okumu ve Bahesaray'a yerleip orada 25 yl belediye reislii yapm olan Litvanya Mslmanlarndan Mustafa Davidovi, smail Bey'in en ok megul olduu, Rusya Mslmanlar iin ilkokullar yaratmak, bunlar iin ders kitaplar yaymlamak gibi btn teebbslerinde O'na yardm ediyordu.
smail Bey, ayrca Bahesaray ve dier yerlerde retmen kurslar aarak modern retim metodlarn yerletirmek ve Rusya'nn Mslman toplumu ierisinde bu tip okullarn almasn salama balamak istedi.
Takent, Buhara ve Sibirya da dahil olmak zere bu toplumun her parasn bizzat ziyaret etti. O, kendi matbaasn ahsen kurdu ve Hoca-i Sibyan, Malumat-i Nafia ve ilkokullar iin nerettii dier eserleri kendi matbaasnda bast. Belediye reisi Mustafa Davidovi ve kars Zehra Hanm'la birlikte, Tercman'n 25. neir yl dolaysyla kzlar iin bir el ileri enstits ati ki, bu dnce hzla dier blgelerde de yayld. O, kadnlar iin lem-i slm adl ilk dergiyi kard ve bunun bana kendi kz efika'y getirdi; kadn haklaryla ilgili Kadnlar lkesi adl bir eseri de yaymlad. emseddin Sami'nin Kamus'l-Alam'ndan ilham alarak Rus mslmanlar iin bir ansiklopedi basmaya balad, fakat bunu tamamlamaya muktedir olamad. Edebiyat ve dil problemleriyle ilgilenmeye balad.
1905 ihtilalinden sonra zellikle "edeb dil" ve retim problemlerini hlletmek zere tasarlanm bir program tasarlad. Bu pln ilkokul retiminde ilk ylda mahall Trk lehelerinin kullanlmasn neriyordu. Sonralar "ortak edeb dil", retimin umum dili olacakt. O'nun orijinal "ortak edeb dil" ideali, temelde Tatar olan bir dile Osmanlca'nn ilvesiydi, fakat kendisiyle alan kiilerin de etkisiyle Osmanlca tesiri artt ve neticede Rusya Mslmanlar tarafndan anlalabilen basit bir Osmanlca oldu.
smail Bey'e gre mill Trk edebiyat, Trklerin yaad blgelerin hayatn yanstacak romanlardan ibaret olmal ve bunlarda yeni dnceler ve idealler alanmalyd. 1892-1894 yllarnda Tercman'a ilve olarak baslan ve lve-i Tercman olarak adlandrlan ekler ve O'nun roman Darrrahat Mslmanlar bu adan nemlidir. smail Bey, dilde; Osmanlca'da Arapa ve Farsa'nn hakimiyetine ve hatta Kazan Tatarlar arasnda Rusa'dan kelimeler alma eilimine ciddiyetle kar kt ve edeb dil iin popler edebiyata yaklama idealini ne srd.
18. asrda Kagar'daki in igalini anlatan Arslan Kz ve Glcemal Bike adl hikyeleri ve Bahesaray'dan Takent'e adn tayan kendi yolculuklarnn hatralarn ihtiva eden yazlar "lve"nin bir ok saysnda tefrika edildi.lhanllar tarihinde nemli rol oynam Badat Hatun hakkndaki hikyeleri l893'te yaymland. O, Bursal Tahir'in Trklerde lim ve Fnun adl ilm eserinin geniletilmi bir versiyonunu -Saadettin Taftazan'nin baz tartmalar da onun iinde olmak zere- "lve"de yaymlad.
smail Bey, slm' nce Trklerin kendi kimliklerini korumada yararl olarak deerlendirdi, fakat "ep Kuran'"ndan baka din yaynlara ok yer vermedi. 1905 ihtillinden sonra Kazan ve Bak'da grlmee balayan, Komnizm ve Sosyalizmin kart sonularn grerek, Rusya Mslmanlarnn dank siyas kurulularna kar kan ve yalnzca Rus sosyalist partilerine sadakat talep eden ve Rusa'y edeb bir dil olarak empoze etmek iin geliigzel aba harcayan bu hareketler ve zellikle bu gibi neriyat karsnda korkmaya balad.
Tercman'da tirakiyyun bal altnda yaymlad makaleler serisinde kolayca grlebilen bir ekilde saa kayd ve slam milletleri arasnda kltrel bir birlik oluturmak hakknda dnmeye balad. Bu maksatla 1907'de Msr'da umum bir Mslman kongresi toplamak istedi. Bizzat oraya giderek, hatta Abdullah Taymas'la birlikte En-Nahda adl Arapa bir gazete yaymlamaa balad. Bu abayla da yetinmeyip o ayrca Hindistan'a da bir seyahat yapt, fakat bu gayretler O'nun mit etmi olduu sonular vermeyince, Bahesaray'daki eski faaliyetlerine geri dnd.
smail Bey'in dier yaynlar arasnda 1901'de baslan Mebadi-i Temeddn-i slamiyyan-i Rus ve 1896'da baslan yirmi sayfalk Rusa, Rus ve ark Anlamas (Russko-vostonoye soglashenye) adl eserler de vard. smail Bey, abalarnn olumlu neticelerini grerek hayatnn son yllarnda Batllamay, Rusya'daki Mslmanlar ve dier Trkler iin manev bir intihar olarak gren ar eilimlere kar mcadele etti, I. Dnya Sava srasnda mitlerle cotuktan sonra 11 Eyll 1914'te Bahesaray'daki evinde ld ve oraya defnedildi. lmnden sonra olu ve kzlar Tercman gazetesinin yaynn bir sre iin devam ettirdi. Tercman 31 yl yaymlanmt.

* Zeki Velidi Togan, "The Encyclopaedia of Islam", New Edition, V.II, l965, Leiden, E. J. Brill, p. 979-81 ( EI, 2 (l965) 2; 979-981)
** Karda Edebiyatlar, 1994, Say: 26, s. 4-7)


Gaspral'nn stanbul'daki Konferans

Hazrlayan: Muzaffer andr
[Temmuz'un 19.uncu akam, Pazartesi gecesi, saat birbuukda Ahmet Mithat Efendi hazretleri kolunda smail Bey Gasprinski hazretleri olduklar hlde sahne-i hitabeti terif buyurdular. iddetli alklarla karlandktan sonra Ahmet Midhat Efendi, Gasprinski hazretlerini huzzra takdim etti]
- Efendilerim! Size bu akam smail Bey Gasprinski hazretlerini takdim ile merrefim. Tahsil-i ibtid hakknda umm bir idre-i efkra dair bir gzel makale rd buyuracaklardr. Vaka, "syleyene bakma, sylenen sze bak" denilmise de biraz da syleyene bakmak lzmdr. Hakikat her kimin azndan ksa hakikattir, ama bihakkn takdir eden demin azndan kmas baka letafet gsterir.
smail Bey Gasprinski ... iinizden pek ounuz bu byk ismi iitmitir. Yirmi sekiz seneden beri Krm'da nerolonunan Tercman gazetesi her ne kadar Memlik-i Osmaniyyeye duhul erefinden mahrum edilmek istenilmise de duhl menn'olunmak istenen sair asar- mtebere gibi o da dahil olunmutur. smail Bey Gasprinski hazretleri Bahesaray ahalisindendir. Bundan yirmi sekiz-otuz sene evvel memleketin ahvaline nazar etmi, bu ahliyi meric-i terakkiye sevketmeyi kendine emel, emel-i mahz edinmi. O zaman Krm'n Kazan'dan, Kazan'n Orenburg'dan haberi yok iken aksm- slmiye meynnda irtibat bulunmuyorken Tercman ile Rusya sha-i vsiindeki aksam- slamiyeyi birbirine tantm, bunlarn maarife ne kadar noksan bulunduunu tefhim etmi. Bir yandan gazetesi ve dier taraftan ktp ve resail ile ilkt ve irdtta devam ile beraber memlekette, tedrisat- ibtidye usuln yerletirmi. Kendisi stanbul'a gelerek, Msr'a giderek, tedrisatn mahiyetini iyice tedkik ettikden sonra, onu szerek, bir gzel analizden* [metinde yanl yazlmtr, tarafmzdan bu ekilde dzeltilmesi uygun grld.] geirerek kendi hemehrilerine takdim etmi. Rus mslmanlar iin bir lisan- umm lzm olduunu dnm. Zira lisan bir kavmin hayatdr. Her eyden evvel bu cihete byk himmetler sarf iktiza eder. Bakm ki, lisanlar pek muhtelif . O kadar milyon halk ayn lisan tekellm ettikleri hlde oklar birbirinin dediini anlayamyor; dorudan doruya bi's-shle konuamyorlar.. Bu muhtelif lisanlar slh ve tevhide ok gayret etmi ve fakat bununla beraber stanbul'un Osmanlcasndan da ayrlamam. Zira biz lisan bu hle getirinceye kadar neler ekdik... Nergislerin, Veyslerin an ve erefini tevkif ederek biraz da kendi anlayacamz lisan syleyelim dedik. Hayli altk.Vaka mmkn mertebe muvaffak olduk, lkin g muvaffak olduk. Bununla beraber hl baz byk kalemlerden kan eserleri kiminiz rahatla anlayamyorsunuz. smail Bey Gasprinski hazretleri bunu grd iin lisan herkesin rahat rahat anlayabilecei bir surete koymu; "szm", dediim bu.
Usul-i tedris de byle. Fazlalar karp eksikleri itmam etmi. yle mekatib te'sis eylemi ki hakikaten miftah'l-ulm yolunu tutmutur.
Zanneder misiniz ki bu muvaffakiyt bil-mkilt husl-pezir oldu? Mmkn m? O saadet kime myesser olmu? Bu gayr zatn da nne bir ok mevni kt. Birincisi kendi iimizden zuhr etti. Bu yolda tecedddat ve terakkiyat menfaatlerine mugayir gren bir ksm halk, mnanat edilmez mkilat kardlar; mezahim ihdas ettiler. Bunu iktiham hakikaten byk kahramanlktr.
Sonra oras, bir sene evvel bizim memleketimizi ezen, br- tazyk altnda inleten bir hl ile musb idi. Akvmn tayakkuzat bir cinayet idi. Lkin bu gayr ve dirayetli zt- muhterem maksadn icra hususunu yle bir suret-i klnede tertip etmi ki urat meselelerin siyasiyata zerre kadar taalluku olmadn Rusya'ya temin ederek onun penesinden kendini kurtarmtr.
Bir yandan kendi hemehrilerinden edilecek mmnaat, dier cihetten Rusya'nn meslek-i edid ve mivr- garibi bu teebbst semeresiz brakmak pek kbil iken Gasprinski hazretleri, ii ileri gtrmeye muvaffak olmu. O kadar ki Krm, Kazan, Orenburg taraflarndan terkkiyat lisniye ve ilmiye hakikatten bir sret-i hasene peyda etmi, her sene yzlerce tullb burada tahsil-i maariften sonra giderler, memleketlerinde hizmet ederler.
Meslisi ereflendirmek zere bunlarn ierisinde birinin ismini zikrediyorum: Fatih Kerimof hazretleri (iddetli alklar) Bu zt Oranburg'da bir matbaa at. stad bulunan byk smail Bey Gasprinski hazretlerinin peyrevi oluyor.
Hatta daha ziyade memnuniyetimizi mucip ahvaldendir. Ahiren u birka gn evvel Buhara'dan buraya birka efendiler geldiler, otuzbe seneden beri bu millete hizmetkrlkla iftihar eden acizleriyle grerek baz mektib-i leyliyeyi tema ettiler. Alacaklar misl zere memleketlerine gidip slah- tedrisata alacaklardr. O da bu zt- muhteremin -smail Bey Gasprinski- gayretidir.
Dier cihetten in mslmanlar daha evvel davranmlar smail Bey Gasprinski hazretlerinin irdatndan aldklar misl zerine in'de gzel bir mektep yapmlar. lerinden bir zt, Ma'sum Efendi'yi buraya gndermiler. Bu zt senelerce burada tetkiktta bulunduktan sonra imdi memleketinde tedrisatla meguldr.
te bu zat -Gaspirinski- bir taraftan kendi memleketine hizmetle beraber, dier cihetten de btn dnyadaki mslmanlarn terakki ve telisini nuhbe-i ml edinmi.
[Yaasn slmiyet...hayret fez alklar... Yaasn Gasprinski hazretleri ... iddetli alklar... ]
Bundan iki sene mukaddem Msr'da ilk d kendisi olmak zere bir mtemer-i slmiyeye, bir mslman kongresine davet etmi. Msr'n btn ulema-y fehhm, ricl-i siyasiyesi yani slmn erbb- gayret ve hamiyeti bu davete icbet etmiler. Her ne kadar baz taraflardan bu hareket mucibi tevehhm olmusa da Gasprinski hazretleri temin etmi ki siyasiytla itigal yok. Zaten bu gayret, bu hareket ictim, ilm, meden. O kongrede slmn terakkiyat- umumiye-i beeriyeye mukabil nasl bir medar- tahsil bulunduunu meydana koymu. slmn bir noktaya muhta olduunu isbat etmi. Demi ki: slamn btn aksm birbirini tanmal. Hevyic-i iktisdye ve ictimyelerini anlamal. Yekdiere muavenette bulunmal. Btn milletlerin ilerledikleri ehrh- terakkide onlar da, btn mslmanlar da byk admlarla kat'- mesfe etmeli. [Yaasn lem-i slma hizmet edenler...]
imdi bu kongre hsldr. Fakat gerek burada, gerek ran'da kardalarmz bir inkilab zere bulunduumuzdan, u yerleip ahvl-i tabiye takarrur edinceye kadar o kongrenin ikinci ictim teahhur etmitir. Kongre vardr, nizamnmesi muntazamdr; nerolunmutur. Bir mddet sonra o byk kongre burada da ictima edecek ve phe yok ki btn civanmerd Osmaniyan lebbeyk-zen-i icbet olacakdr. [Paydr olsun ittihd- efkr, ... alklar...]
te gerek memleketin ahvline ve gerek btn lem-i slm'a byk hizmetler etmi ve muvaffak olmu olan bu gayretli ve muhterem zt, bu akam size tedrist- umumiye hakknda tetkikatnn neticesini syleyecek. Bu malumt bir yere cem'edebilmek hakikaten alkan bir adam yoracak himmetlere vbestedir. Fakat himmetleri dalar yerinden koparacak bu gibi zevt- liye iin bu yorgunluklar b-hemt bir zevkdir. Bu akam byle bir zt size takdim erefiyle kesb-i iftihar ederim .[Alklar btn iddetiyle bir ka dakika devamdan sonra Gasprinski hazretleri sze baladlar ]
.....
Hazert! bu akam bizim Rusya talebelerinin cemiyetine terif ve benim olur olmaz szlerimi dinlemeye tenezzl buyurduunuz iin teekkr ederim.
stad- ekrem Ahmet Midhat Efendi hazretleri imdi buyurduklar ltufda bir sz sylediler: "Byk smail Gasprinski" buyurdular. Benim iin bu sz reddetmek vallahi vicdanma pek ar gelecektir. Fakat tasdikn da yapamayacam. Ben o "byk" szyle ibraz buyurulan teveccuh ve iltifat baka bir kelime ile tebdil etmek isterim: Bahtiyar smail... Ben byk deilim, fakat bahtiyarm.
Hazert! Vaktiyle hkmdarn biri fena hlde hastalanm tedavisine son derece gayret edildii hlde hibir are bulunamam. Nihayet doktorlar anlamlar, demiler ki: Bu rahatszlk beden deildir, manevdir. Bunun ifayab olmas iin ilk elde bahtiyar bir adam bulunmal, onun gmleini buna giydirmeli o vakit belki ifayab olur...
Her tarafa adamlar gnderdiler, "bahtiyar" bir zt aradlar. Fakat mmkn m? Bulamadlar. Nihayet avdet edecekleri srada yetmi-seksen yalarnda bir adama tesadf ettiler. "Buna da bir soralm" dediler, sordular :
- Sen kimsin?
- Ben ite kendi yayla kavrulan bir adamm.
- Senin bu dnyada hi bir gamn yok mu?
- Hayr, hi bir gamm , hi bir derdim yok.
- Demek sen bahtiyarsn?
- Hay hay... dedi.
Sevindiler, byle bahtiyarln itiraf eden bir adam buldular, bir de ne baksnlar gmlei yok...
Bendenizin gmlei var: Ben gmlekli bahtiyar... Fakat ne cihetle bahtiyar olduunu sorsanz size derim ki: benim bahtiyarlm milletime, pek sevdiim mslman kardalarma hizmet etmekliimdir. Her taraf gezdim, hemen ekser lem-i slm dolatm. Gezdiim yerlerde birok eyler syledim. yi mi syledim, faideli mi syledim, her ne sylediysem muhatablarm olan hamiyetli ve hakikat-perver mslmanlar kabul ettiler ve tatbik ile lem-i slm faidesini grd. Demek ki lem-i slma velev ki naciz olsun. Bir hizmetim, bir sayim geti ve semere-dr oldu. te bunun iin bahtiyarm. Milletimin doru sz kabulde ve icrdaki istidd- fevkaldesi beni pek bahtiyar ediyor... [ Bahtiyar olsun erbb- hamiyyet... alklar. ]
imdi gelelim bahsimize....
Eminim ki meclis, bendelerinden pek parlak bir lisan beklemez. Ben perian ve kaba Trke sylerim. Rica ederim lisanmdaki przlere bakmaynz, asl manaya dikkat ediniz. btid tahsilden, tahsil-i umumiden ve icmalen mektepden bahsedeceim.
Tarihe nazar edildikte grlr ki bu tahsil- umum hakknda pek az malumat var. Yalnz Avrupa'nn ilm-i tedris hususunda tahsili umum ve mektep hakknda iki rey gryoruz.
1 - Tahsil-i umumnin Luter zamanndan, yani Avrupa'da reformanisyonun zuhuru esnasnda ortaya ktn iddia ediyorlar.
2 - Fransa'nn byk inkilbna hamlediyorlar.
Bu iki fikrin her ikisi bir dereceye kadar hakldr. Fakat her ikisi de tamam deildir. Biraz sonra syleyeceim zaman anlalacaktr. Medeniyetin her bir kk, balangc ark tarafnda olduu gibi tahsil-i umumnin de mekn- zuhuru arkdr. Bu fikir arkda domutur. Sonra adm adm ilerleyerek teali etmitir.
En eski zamanlarda da mektep ve tahsil-i ibtida mevcut olduunu tarih gsteriyor. Tarihe nazar edilince Hind'de , in'de, Babil'de mektebin bulunduu grlyor. Badehu bu fikir Msr'dan Yunanistan'a, Yunanistan'dan Roma'ya intikal eyleyerek, sonra da Roma harabelerinde vcut bulan Hristiyanlk aleminde grlr.
Fakat o devirlerde olan mektep ve tahsil-i ibtidi bizim imdi anladmz tarzda deildir. Arada byk fark vardr. Ezcmle o zamanlar yaz yazmak ve yazlan eyi okumak- in'de olsun, Hind'de olsun, Babil'de, Msr'da olsun ahliye, millete ait bir ey deildir. Bu yalnz bir snfa mahsus idi, bir imtiyaz gibi idi. yle mektep ve tahsilin beni demin saadetine hizmet eder bir det olduu fikri yoktu. Belki ahliyi istibdd altnda tutmak iin yalnz khinlere mahss bir let Pek ok zaman, otuz asr kadar bu hl devam etti.
in'de "okumak-yazmak" ahliyi kullanmak iindi. Zaten o vakitler beer, hukuk- insaniyesine malik deildi ki. Her taraftan istibdat zincirleriyle bal idi. Velev ki meru olsun, istediini yapamyor, hrriyete nil olamyordu. Ahli khinlerin menfii mahsusalarna hizmet eder esirler idi. Btn hlk bir esaret-i umumiyeye zebn olmutu.
Hindistan'da da byle idi. tiyadat- diniye ile ahliyi kullanmak fikri khinlerin en birinci vasta-i tahakkm idi. Daima ahliyi ezmek iin, onlarn zimm- manevlerini, akide-i vicdniyelerini elde etmilerdi. Ahli okumak, yazmak, renmek hakkndan mahrum idi. Khinler ne derse ona inanacak, khinler hangi yolu gsterirse oradan gitmeye mecbur olacak, irade ve ihtiyardan bi-nasib bir sr hayvan... te ahlinin varl, hukuku byle idi.
Bbil'de olsun, Msr'da olsun hep bu hl-i esret hkm-ferm idi.
Yunanistan'a gelince,orada cz bir tagayyr grrz. Isparta'da her ne kadar bu hlde idiyse de Atina'da mektep ve tahsil baka trl idi. Okumak ve yazmaktan baka biraz da terbiye-i fikriye matlab var idi.
Mamafih, burada da okumak, yazmak bir snfa mahsus idi. O derecede ki o snftan hari bir kimsenin kalem almas memnu' idi. Hatta esnaftan yahut tacirden birinin kitap okumak arzusunu izhar etmesi gnah- kebairden addolunurdu.
T onaltnc asra kadar her tarafta bu hl devam etti. Bu hususta mstesna olarak yalnz eski Yunan gryoruz ki, orada yazdrlmakla iktifa edilmeyip biraz da malumat vermek, akirdanda terbiye-i fikriye husule getirmek matlabna hizmet edilirmi. Fakat maattessf din nazariyeleri Yunan'a ilenmi olduundan o gzel mektepler yava yava mnkarz olmu.
Okuyup yazmak sanatnn intiar pek yava yava olmutur. Bu betaete phesiz okuma yazmann gl de sebep oldu. Filhakika o mh yazsn renmek kolay bir ey deildi. Bununla beraber o g tahsili gzel kullanmlardr. Bu g yaz ile idi ki, ilm-i heyetle hayli terakkiyat gsterdiler.
Mh yazlar, dedim. phesiz ekseriniz iitmisinizdir, Bbilin mh yazs en eski yaz addolunur. Cmle yazlarn esas gibi kabul olunmutur. Be-on sene mukaddem Mogolistan ktasnda o granit kayalarn zerlerinde bir ok yazlar, naklar kefolundu. lm-i elsine ulemas bunlar grp ne olduklarn anladlar ve bunlara "Arhun" namn verdiler. ekilde, tertibatta o Arhun yazlarnn Babil yazlaryla mnasebeti olduu zahir oldu ve baz ulemann zannna gre Babil'den mukaddemdir.
Malum ya Trkler birok vakitler lem-i medeniyette obanlk, iftilik ve her daima apulculuk ile mahkm olmu bir millet idi. imdi tarih ve sar- atika bize ayor, gsteriyor ki, o obanlar, o apulcular leme en ibtid yazy vermiler. Rahmet o obanlara [alklar]
Her naslsa okumak yazmak sanat Yunanistan'dan Roma'ya geti. ieron'un tarihine ve itikadna gre mektep yle bir yerdi ki, yazmak ve okumak orada tahsil olunurdu.
Sonra Roma mnkariz oldu. Harabeleri zerinde Hristiyan cemiyeti vcut buldukta her ne kadar eski Yunan'n illeti bunlara da intikal eylemise de ruhban tarafndan yazya olan ihtiya takdir edildiinden, tahsil kabul olunarak bir hayli mektepler tekil ettiler. Onun iin manastrlarda bir hayli tesisat vcud buldu. Maahaza onlar da bir snfa, kilise ehline mahsus bir ey idi. Ahlinin bundan istifadesi yok idi.
Kurn- vustann son devrinde Avrupa'da katolik lemi byk bir inklaba dar oldu. Luter birok dt protesto etti ve ayrca bir din yani Protestan mezhebini meydana kard. Bu mezhebin tevassuu ve terakkisi lzim idi. Bu da ancak yazmak ve okumakla hsl olaca phesiz idi. Bunun zerine mektep ii be-on adm ileriye atlad. Fakat yine mahdut dairede kalmt.
te hazert! Bu sylediim otuz asrlk tarihenin fihristi gsteriyor ki bundan yz, drtyz sene mukaddem tahsil-i umm ilminden istifade etmek ciheti, tenevvr eylemek fikirleri gayr- mevcut idi. u hlde bu fikrin mebde, menba- mebzul neresidir?
in milleti eski nizamcla, Hintliler... hizmet ettikleri gibi Msrllar da ticarete, Yunaniler sanayi ve felsefeye, Romallar da intizam ve kanuna hizmette bulundular. Fakat mektep ii yani ilmi maaradan karmak, yalnz bir snfa mahsus olan her eyi umuma vermek... Bu da Trk obanlar leme yazy baladklar gibi -Arabistan obanlar tarafndan karlp leme, lem-i medeniyete bahedilmitir. [Alklar]
Dikkat buyurun! O Arabistan llerinde, vadilerinde tanin- endaz- yakazat olan icaz-nma sad-y hakikat, o nurn teklif neydi?
Cmleniz okuyacaksnz. lim cmlenize farz olmu. Beikten mezara kadar ilmi arayacaksnz. Her nerede ise gidip alacaksnz. Devr-i slma gelinceye kadar ilim, tahsil-i umm maaralar iinde mahbus idi. O cevhiri ka'r- zulmetinden saha-i vcuda karan, lem-i medeniyete baheden slamiyettir ve mslmanlardr.
[Yaasn slamiyet... pek iddetli ve birka dakika devam eden srekli alklar]
Tahsil-i umumiye ettikleri hizmeti syledim. Bu Trk ile Arabn refiklii, yoldal daha devam ediyor. Yayan yryerek dnyann bir cihetinden dier cihetine giden ilim nereden Araplar idi. O Araplarn getirdii ilimleri okumak iin medreseler ina edenler Trklerdir. Araplar in'den kd getirdiler, Avrupa'ya verdiler. Onlara rahleler yapan.Yine Trklerdir. [Yaasn Araplar ve Trkler... alklar]
Arap, Trk...onlar byk isimlerdir. Beyinlerinde de iki byk ii olacaklarna hi phem yoktur. [Alklar.... ]
Bu sylediklerinden honut olduumuzu gryorum.
Fakat imdi maatteessf sylemeye mecbur olduumu baz eyler hoa gitmeyecektir. Mslmanlar o kadar nuran alm olduklar o emri lzumu derecesinde ifa etmediler. altlar, ulumu ilerlettilerse de vazifemiz olduu dereceye getirmeyi Avrupa'ya braktlar. Onlar bizim kaidelerinimizi tamamen tatbik ettiler ve bu syede imdi bizi taht- esrete aldlar. Biz alrz, hammallk ederiz, onlar rahat ederler. Bizden krk paraya aldklar her eyi hner ve sanat sayesinde krk kurua yine bize satyorlar. Biz de insanz, onlar da insan. Biz de geiniriz, onlar da geinir. Ama aradaki fark siz takdir edin. [skt- hazin...]
[Meclisin evvelki ne'e ve etareti imdi derin bir ye'se munkalib olmutu. Mazisi btn an ve ereften ibaret bir kavmin byle ac hakikatler karsnda mteessir olmamas kbil deildi. Bizim hlimizden hi bahsetmeye gelmez. Biz mslmanlar byle ecdadmzn mehasinini tdt ile mecd ve eref hlyalar iinde imrr- hayat ederiz. Fakat hakikat daima byle ac hitaplarla bizi hazin sktlara, derin yeislere dr edecektir. Bir zamanlar btn cihan- medeniyete marifet ve san'at nereden o kavmin ahfd bugn her eyden mahrm olursa bu hitaplar karsnda ll ebkem, vakfe-gr-i elem kalmaz m?
Bu kangren olmuceriha zerinde neterini yrtmek iyi olamayacan hemen takdir eden tabib-i dekayk-bn burada kesmek mecburiyetiyetini hisseti. Be dakika istirahat talebiyle ekildi. Biraz sonra yine o sevimli ehre btn enzr bir noktaya toplamt.]
Hazert! Demincek demitim ki eski zamanlarda kadnlarn okumas tahrim edilmiti. Eski Yunan'da yalnz kz ocuklara mahsus mektepler var imi. Eski zamada mektepte kzlar okutmak veya kza lzm olan yolu gstermek ibtida ran'da grlm. Bunun ran'n erefine aid bir ey olduunda hi phe yoktur.
Sonra bu mektepler hakknda efkr ve nazar deimi ve byle pek ok asrlar gemitir. Fakat her hangi milletin ruhunda bir hl var ise inkilbt- asr ile o unutulsa da yine bir gn bir almeti zuhur edecektir. nk ruhtur. Geen asrn ibtida rubunda ma'lumumuzdur ki ran'da yeni bir mezhep kmtr. Bunun neden ibaret olduunu bahsetmek programmza dahil deildir. Fakat u hareket ierisinde nazar- dikkate alnacak bir ey var. Bu da o hareket-i akliye, ruhiye, mezhebiye.... Her ne desek bir derece caizdir. inden bir kz zuhur etti. Ekseriniz iitmitir. Bu "Hrret'l-ayn" denen civan kz kadnlarn tahsilini tabi grerek bu hususda teebbsatta bulunduu iin kurban gitti.
Bu "Hrret'l-ayn) zannederim eski ran'n ufack bir timsalii ruhudur. ran dince kardamzdr. Arada revabt vardr. nk bir kere arkldr, sonra ekserisi Trktr. Demincek ne dedimse ran'a da aittir.
Burada arkdan geelim; gelelim vaktiyle akirdimiz, bugn muallimimiz alan o mterakki Avrupa'ya: tahsil-i umm ve mektep tekline inkilb- kebir bis oldu diye ortaya atlan fikir bir dereceye kadar dorudur demiler. Vaka Avrupa'da tahsil-i umum Fransa inklbndan sonra balamtr. O inklabla iln olundu ki msvat, hrriyet cmle iin cridir. O zamanda tabi tahsilde cmlenin hakk oldu. Ondan sonra Avrupa okumaya ve semertn iktitfa balad.Tafsilta giriecek olsak sadedden karz. Onun iin muhtasar olarak yalnz Avrupa mekteplerinin ibtidailerinden bahsedelim.
7 den 14 senelerine kadar ocuklara mahsus ocuk baheleri filanlar var. Fakat bunlardan da bahsetmeyeceiz. nk bunlarn tatbiki bizim iin imdi mmkn deildir. Onun iin bugn arkda taklidi mmkn olanlardan bahsetmek isterim.
Avrupa mektepleri (Ky mektepi ) ve ( ehir mektebi) olarak iki byk ksma mnkasmdr. Ondan da maad o mektebi ibtidler proram ve derect itibariyle ksmdr.
1 - Ad ibtidi mektepler
2 - Mutavasst ibtida mektepler
3 - Bir de li ibtida mektepler var ki program, okuyan akirdi mkemmel, mnevver, malumatl karmaktr. Fakat onlar ok pahldr. Onlar tatbik pek g. Onun iin tafsilata lzum grmem. Bahsedeceim di ky mektepleridir. Bunlarn program her yerde bir deildir. Birbirinden farkldr. Fransa' da bir trl Almanya'da bir trl ngiltere'de bir trl. Bunlardan da vazgeerek umum hllerini syleyeceim.
Umum proramlar din ve mezheplerini renmek hisab akl kaymamak iin mmkn derecede mkemmel bilmek, mill tarihlerini, muhtasar tarihi ummi, mill corafyalar, muhtasar umm corafya, her sene tedrici bir srette ulm tabiyeden bir para lzm gelen mlmat.
Avrupa mektebi ibdtidayesinden proramnda mnderic dersleri okuyarak ihmal edip kan delikanl okumaya heves ile her okuduunu anlamaya bir istidat peyd etmitir. ktktan sonra istifdesine aid ne grse bir cihete alr.
Bir hl daha var. Her nekadar maksat temini matlab ve tenviri efkr ise de dnyalka da gzel efkr nazar dikkate alnm, binaenaleyh sanatlarda gsterilir.
ylece bir cihetten efkr medeniyeye hizmet ederler, dier cihetten ahvali ictimiye ve iktisdiyeye medar olurlar. Fakat mektepleri bu hle getirmek iin byk bir ikdam ve uzunca bir devam ister.
Bu husustaki terakkiyatn Avrupa'da ne derece olduunu ak ak gstermek iin bir miktar mlumat istatiskiye vermek lzm. Bilirim Bu da sizin zihninizi yoracak ve zapt edilmesi mkil olacak. Fakat tafsil etmeyerek en mhim aksam arz edeceim. statislikler en sahih bir malumattr ve fark nisbeti pek ak gsterir. Bugn bir fen hline giren istatistik malumatna her zaman ve hereyde ihtiya vardr. Bunun iin bunlar sylemek mecburiyetinde bulunuyorum. Hem Avrupa'nn on sene evvelki istatistiklerini syleyeceim. Avrupa' nn daha o zaman ki hliyle bizim hli hazrmz arasndaki fark anlamak iin. Hlbuki bu son on sene zarfnda terakkiyat yaknda nerolunacak istatistiklerinden tedkik ederek grdnz zaman bsbtn hayret edeceksiniz.
Benim elime hemen bu getii iin bir ka rakam kaydettim. Nazar intibah amak iin bu da kfidir.
Nfus Umumiye Ky ve ehirde Mikdar- Mektep Mikdar- Talebe Maarif Tahsisat Ka Nfusa Bir Mektep Senelik Maa- Muallim
ngiltere: 40,000,000 40,000 7,500,000 13,000,000 975 100-120 lira
Almanya 57,000,000 57,000 8,000,000 16,000,000 900 60-80 lira
Macar[istan] 16,000,000 17,000 2,300,000 1,200,000 820 30-40 lira
Finlandiya 2,500,000 3,000 57,000 300,000 833 40-50 lira
Romanya 6,000,000 3,800 250,000 -- 795 30-40 lira
Bulgaristan 3,500,000 4,000 280,000 150,000 762 50-60 lira
Bunlardan ngiltere ve Almanya birinci derecede, Macar ikinci derecede tekiler de kk devletlerin bteleridir.
imdi Memliki Osmniye mekteplerinden sz sylemek lzm. Fakat teessf ederim aradm, mektibi ibdidyeye dair malumat lzime ne Avrupa mecmualarnda bulabildim ne de bizim maarif salnamesinde. Bunun iin bu hususda size kati malumat veremeyeceim ve zaten bu hususta sizin malmatnz benden daha ziyadedir.
imdi Memliki Osmaniyede Mekteb az m ok mu her ne ise gerek okluk, itibariyle ve gerek program itibariyle Avrupa'ya nisbetle mektep peyda etmek iin ne lzmdr. hesap edelim. Ne kadar lzm ise mevcut olanlarn tenzil edelim. Bakisini vcuda getirelim. Avrupa'nn bugnk derecesine birden bire varamayz. Yalnz ona doru yryelim de imdiki ahvlimize gze slah ve teksiri mektip edelim vetahsili ummiyi yoluna koyma dnelim. Bunun iin ne tedabir lazmsa f edelim.
Memliki slmiyede ne kadar nfus olduunu bilemem. Akvam gayr mslimenin mektepleri mkemmel olduundan onlardan bahsetmeyerek tahminen akvam- mslimeyi yirmi milyon addedelim. Belki ziyadedir. Avrupa'da olduu gibi yediyz sekizyz deme bir mektep ok grelim. Bin nfusa bir mektep isabet ettirelim. Bu hlde yirmibin mektebi ibdidi lzm.
Bakalm, iyice tefti ve tedkik edelim. Gzelce anlayalm. Eer mesel 15.000 mektep varsa bebin zammedelim. Eer bin varsa 17 bin zammedelim.
Maalara gelince, ngilizler gibi altyz lira vermeyelim. Hocalarmz ehli kanaat addedelim, ellerini pelim, rica edelim, az para ile bizi okutsunlar. Herhlde bir muallim lakal 36 lira almadka okutamaz. Bunu da tahmin edelim. 36 liradan 20 bin iin 720 bin lira lzm. En ekalli drtbin talebesi bulunan muallimler lzm. Her hazrlkl muallimler olmal. [Alklar]
Sonra ikier yz talebe 20 darlmuallimin lzm. Her bir darlmuallimin iin vasat olarak hesap edelim. 1500 lira sarfiyat lzm ki yirmisi iin 30 bin lira lzm.
Mektepleri atk, muallimleri tayin ettik, imdi kitap lzm. Her mektebe bir ktphane lzm ara sra talebe ktphanelerdeki eyleri okurlar, bunun iin her mektebin byk, kk bir ktphanesi olmal. te bunlar tertip okunduktan sonra mekteplere nezaret lzm. Bunlarn harcrahlar da var. te btn bunlarn yknn bir milyon liraya bali olur. ok para fakat hi rkmeyiniz. Hem okdur, hem deildir. Tekrar ederim rkmeyiniz. nk size Rusya mslmanlarn misal getireceim. Onlarda bir ok noktalardan size benzerler. Bir kere akesizdirler, geride kalmlardr. Bunlarn tecrbesini size arz edeyim:
O vakit bir milyon lira ok grnmeyecek. Buhara, Hive Hanl ayrlnca Rusya'nn taht idaresinde17 milyon mslman kald. Bu 17 milyon mslmann istatistik ile kaydolunan mektibi oradaki idarei ruhaniyemize tbidir. Mektep, cami, medrese hep idarei ruhaniye tarafndan kaydolunmutur. 5640 mektep mevcuttur. Asyai vusta idare-i ruhaniyeye tbi deildir. Orada tahminen laakal drtbin mektep vardr. Cmlesi 960010.000 kadardr. [Kz mektepleri bundan haritir. Volga nehri boyunda slah edilmi yz kz mektebi vardr. Krm 'da da islah edilmi iki mektep var. Volga'da yz mekteple iftihar ederim.] Kz mekteplerini hesaba idhl etmiyorum, bahis sade olsun diye. Bu mekteplerde 650 bin erkek okuyorlar. 9600 mektebin bini slah edilmitir. Bakisi eski usl zere idare olunur.. Onlar ite evvela bir mddet elifbay grr, sonra amme czlerini, sonra da Kur'an erifi de bir iki sene okur. te bu kadar. Yaz yok, ilmihl yok, hesap yok, eski usul ve mektepler budur. O, bin slah edilmi mektepler, Onlar tekilere nispetle ok yukarda; proramlar : Trke, fakat sade okunup yazmak, ilmihl, hesap, hesapdan amali erbaa ve mualimin iktidar var ise biraz daha ilerisi. Sonra muhtasar umum corafya, muhtasar tarihi umum, ayrca tarihi slam, ilmi iktisad ve ilmi eya ve ulm tabiadan biraz malumat.
Mddet i tahsil iki yl. Azck malumat olan muallim, iki senede talebeyi karr. Usulsuz olursa sene devam eder.
imdi gelelim mekteplerin sarfiyatna: Ne ile bunlar idare olunur? bin slah edilmi mektep180 bin lira ile idare okunur. Ama bu hazineden deil, belki vaif olarak, akr akr milletin cebi hamiyetinden kyor. [Alklar... Yaasn Rusya mslmanlar...] Baki kalan 6100 mektep iin 210 bin lira sarf olunur. Mecmuu 390 bin lira eder. te beri masraflarlar dahil olursa phesiz 350 , belki 400 bin lira vermektedir. Ve bunun da hi kimse tarafndan arl duyulmamaktadr. [Alklar] Lkin 1750 nfusuna bir mektep isabet eder. Demek ne lzm? Evvela 15 bin mektep olacak, u hlde be alt bin mektebe daha ihtiyacmz var. Muallimlere isabet eden maa yeni usul 40, eski 25 lira kadardr.
imdi mektibi ibdidiyeyi Memalik i Osmaniyede oaltmak ve programlarn slah iin lzm olan bir milyon liradan bahsedeceiz. Msaade ederseniz be dakika daha istirahat edelim.
imdi rfeka ile grld. Bir zattan aldm malumta gre Memliki Osmaniyede 40-42 bin mektepi ibdidi mevcut imi. ok kr. ok memnun oldum. Dier bir malumata gre de mevcut mekteplerin adedi krkbinden ok aa imi Bu iki malumatn her ikisi de dorudur. 42 bin mektep var. deniyor, evet olabilir, fakat zannederim maatteessf isimleri mevcut Hakikaten mektep namna ayan olanlar varsa, herhlde 42 bin mevcut ise i biraz sadeleir. Hi yoktan bina etmek bakadr, usulsz ve fakat mevcut mektepleri slah yine bakadr.
Mevcut olduu takdirde en ziyade dikkat edeceimiz nokta , onlarn noksann ikmal etmektir. Eminim ki binalar da biraz tamir ister. nk hayvanlar gibi ahrlar iinde toplanp okutmak anmza ve hatta imanmza elvermez. Herhlde ok ise de slah iin o dediim milyon ve belki daha ziyadesi lzm olacak. ster hkmet marifetiyle cem ve sarf olursun, ister millet vastasyla. Verecek yine millettir. nkr olunmaz, fakiriz. Krmz, kesbimiz azdr. Binaenaleyh her be paramz bir kymeti haizdir. Bu hlde o (bir) kuruu severek verdirmek iin muallimlerin harekt ve tedrisatnda faide grlmeli .
bin mektebi slah ederek ikiyzbin liray kendi kendiliklerinden tedrik esbabna bakalm. Eski usul mekteplerin ocuklar bebuuk, alt, yedi on yana kadar gel git mr zayi eder; geirirler. Eski mekteplerde yedi sekiz senede istihsal olunamayan malumat yeni mekteplerde iki, nihayet senede kesbettiler. Bunu grnce ahli verince verdiler. Yeni mekteplerde kaidedir: Her bir ocuk haftada bir ruple verir. Haftada yirmi para veren ahli haftada drt be kurunasl verebildi? Semere grd iin. Bu terakki ne sayesinde oldu? Bir derece programn slah ve elifbann az vakkitte elde edilmesi sayesinde ki, bendeleri onu tertip etmitim. Daha l elifbalar mevcuttur. Bu babda iki trl usul istimal okunur.
1 Tedric, 2 Savf
Tedric demekten maksad, elifbann hepsi harakesi mtebeddiye birden gsterilmemek. ocua evvela harf gsterilir: elifbete. Bununla yazmak ve okumak ameliyatna balanr. Bu harf birka trl okunur. Mesela:bat, tab, baba, bat, eb, et, tata,...Cmlenize pek aikrdr ki bir anda otuz krk trl hurufu zaptetmekten ise harfi zaptetmek elbette daha kolaydr.
harf ile yazp okumak sanatna giren ocuk bir kaleyi fethetmigibi sevinir. Vaka da yle olur. ouklar bir kere lezzet ald m sonra bizden evvel koarlar.
Bu harfi belleyince sonra bir harf daha zammolunur. Bunu da zapteder. ocuk byle bir ey renmeye balaynca akam sevine sevine pederine koar, byle tedricen elifba gsterilir. Krkbegn iinde ikmal edilir. Tamam olduu gn ocuklar kaba Trke yazarlar. okurlar. Bu krkbegn usulsz bir talim ile olursa elli altm gne varr. Bu ite tetricen elifbay gstermekten hasl olan bir muvaffakiyet.
kincisi ise usuli savtiyedir. imdiki buradaki usulne gre hoca efendi diyor:
Bu "elif"... ocuk da "elif."..
Hoca efendi: Bu "be" ..ocuk da "be"... Oku bakalm imdi!
"Elif be"...
Hayr yle deil "b"
ocuk aar kalr. Ne mnasebet? "Elif "ile "be" bir yere bittabi gelince "elifbe" olur. Neden "b" olsun?
ocuk bu hususta pek hakl. "Elif" [ | "e"] insann azndan kan savtn biridir. Hakeza " :be" de yle. "Elif"in "e", " "nin de skin olarak "be" olduu gsterilirse, sonra ikisi bir yere gelince ocuk "elifbe" diye okumaz. nk "elif" ne demektir, bilmez o. Onun bildii " :e"dir. Sonra ( "be" ) de bilmez. Belki skin olarak ( be) sedsn yalnz bilir. u hlde yan yana gelince "b" der. Kezalik () te'yi ("te") olarak iitmemitir. Belki " t" n nihayetindeki gibi skin olarak "te" bilir. Yalnz o savt bellemitir. Binaenaleyh " " ile " " yan yana gelince "at" okur da "elif-te" okumaz. te byle yalnz melekesi ve kula ile okur, yazar. Hfz arlatrmaya hacet kalmaz Bu, bittecrbe grlmtr. Yeni usulde olan mekteplerde muvaffakiyeti gre gre az zamanda mektepler 10. bin kilometre yeri geip gitti. Hep bu usln suhleti sayesinde. Ve yle grlyor ki on be sene zarfnda dokuz on bin mektebin umumu byle olacak.
te bu tecrbeye arka vererek ekser Memaliki Osmaniye'de mektep iine ve idaresine tamamen aina olanlar nayak olursa bir sene iinde ne kadar mektep varsa cmlesi slah edilecektir.
Muallim yetitirmek iin kolay var. Rusya muallimlerinin cmlesi bir mektebden ne'et etti. Bir muallimin geldi:
Bil cret retilecek dedin, fakat yalnz u artla ki rendikten sonra fi-sebilillah iki muallimi reteceksin ve ona da ayniyle bu tavsiyede bulunacaksn. Bylece birbirinden renerek bir muallim iki oldu; iki drt oldu, drt sekiz oldu ve Trkistan'a kadar sirayet etti. [Alklar]
Bu uzunca sylediklerimi ksaltaym: Eer millet grse ki mektep bir ey retiyor, mektep ocuun vaktini zayi etmiyor. O vakit para kaygs, kasaveti hi olmaz. Bir milyon byk paradr. Yirmi milyon ahli, istatistik kavaidine gre drt milyon aile demektir. Bir milyon liray drt milyon ocaa taksim edin. Bu taksim acaip bir hesap gsterir. Bir milyon lira yz milyon kuru eder. 40 milyon ocaa taksim edince 25 kuru der. Yevm 2 buuk para eder. Rumeli'de olsun, Anadolu'da olsun hi bir adam tasavvur olunabilir mi ki ikibuuk paray vermesin. Be para ile iki milyon hasl lira olur.
Bizler ki okur, yazar milletin sayesinde yayoruz; bizlerin borcumuzdur onlara bildirmek, onlar mstefid etmek Bizde o amel ve umum himmet olursa millet o be paray, on paray her zaman seve seve verecektir. [Alklar]
Bahsin nihayetine gelindi. Benim pek kavi itikadm vardr. Eer teebs edersek, cidden arzu edersek ve kendi bilmediimizi ehlinden istire etmee tenezzl edersek bizim mekteplerimizi pek az zamanda slah edilecektir.
Szmden anlalmasn ki maarif nezareti var da bir ie yaramaz. H, fakat bunu da her vakit dorudan doruya gzne bakaraktan, gzn yummayaraktan derim ki: ngilizler gibi, Almanlar gibi mektep ve tahsilin ehli deiliz. Kendi tasavvurumuzla i grmeye muvaffak olamayacaz. Onlarn yz senede yaptn biz, be on satrla be gnde yapamayz. Oradan ne alrsak vakit kaybetmeyerek alalm. Byle olursa bilcmle mektibi islamiye Avrupa derecesine gelmek yoluna girecektir.
Artk hazert! Kaba kaba laflarmzla sizi taciz ettim. Fakat dilimi dinlemeyiniz, gnlmden kan sadaya baknz. [iddetli ve uzun alklarla saat buukta meclis nihayet bulundu]

*) Alnd yer: Karda Edebiyatlar, Ekim-Aralk, 1995, Say: 33, s. 12-22). (Bu Konferansn asl Srat- Mstakim dergisinde yaynlanmtr. Konferans dinleyen Eref Edip Bey, smail Gaspral Bey'in konumasn yazya geirmi ve Srat- Mstakim'de yaynlamtr. Oradaki metin Arap harflerinden evrilerek, yeniden Karda Edebiyatlar'da yeniden yaynlanmtr.
smail Gaspral, Konferans, Srat- Mstakim, (I. Ksm), 19 Recep 1327 / 1909, Say: 48, s. 345-346; (II. Ksm), ("Konferans: Tedrisat- Umumiye Hakknda" ismiyle) 26 Recep 1327 / 1909, Say: 49, s. 359-364)




Bu biyografi (gaspral ismail) 2979 kez okundu.

Biyografi: gaspral ismail Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.