Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


eref emizade kimdir ? eref emizade biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
eref emizade

Krm Trk Edebiyat

Srgn dneminde yeni yetimekte olan airler iin adeta bir mektep vazifesi gren Krm Trk Edebiyatnn mehur airi (1908-1978), Kezleve ehrinde domutur. ocukluunda halk yrlarn, nlar, maneleri, masallar rivayetleri, destanlar dinleyerek byyen air, ilerki yllarda da halk edebiyatna da ilgi duyaca gibi, iirlerini vucuda getirirken de bu edebiyatn etkisini devaml hissedecektir. Krm Trklerinin kltrne, diline, edebiyatna ve tarihine hakim olduu gibi, Rus dilini ve edebiyatn da iyi bilmektedir.

Tahsilini Moskova Sinema Enstits' nn Senaryo blmnde tamamlayan airin ilk iiri 15-16 yanda baslr. Eserlerinde Krm Halknn arzu ve mitlerini dile getiren air, halk arasnda ok saylp sevildii gibi, airler arasnda da itibarl bir yere sahiptir. airin hatrasna iir yazmayan air neredeyse yok gibidir.

O' nun eserleri sadelii, dilinin zenginlii ve derin muhtevasyla fark edilir. airin iirleri "Kaval" (1965), "Toan Kaya" (1969), "iirler ve Poemalar" (1978) isimli iir kitaplarnda baslmtr. Bu eserler 1944 sonras Krm Trk iirini yeniden canlandran nmuneler olmutur. Bu dnemde yazd "Alime" ve "Asl Han" adndaki destan trnde yazlm iirleri Krm Trk edebiyatnn ve dilinin zenginliini ortaya koyan nemli eserlerdir.

Halk arasnda "Asl Han Destan" ismiyle bilinen "Kzya Divar" (1944) adl eseri ancak airin lmnden sonra vatan Krm'da bastrlabilmitir. emizade bu eserini ok seneler nce yazm olmasna ramen, o dnemde yaanan basklardan dolay, ancak eserin bir ksm "Toan Kaya" ve "Asl Han" isimleriyle baz iir kitaplarnda yaymlanmtr.
Dil ve slup bakmndan halk destanlarndan farksz olan eser, halk arasnda da halk edebiyat rn gibi ok tannp sevilmitir. Krm Trkesinin zenginlii byk bir ustalkla sergilenen bu eserde, destan kahramanlar yannda pek ok halk deyimi ve ata sznden de faydalanlmtr.

Vatanna kavuamadan srgn yerinde vefat eden air, lmnden sonra vasiyeti zerine vatannda defnedilmitir.

Srgn dneminde yeni yetimekte olan airler iin adeta bir mektep vazifesi gren Krm Trk Edebiyatnn mehur airi (1908-1978), Kezleve ehrinde domutur. ocukluunda halk yrlarn, nlar, maneleri, masallar rivayetleri, destanlar dinleyerek byyen air, ilerki yllarda da halk edebiyatna da ilgi duyaca gibi, iirlerini vucuda getirirken de bu edebiyatn etkisini devaml hissedecektir. Krm Trklerinin kltrne, diline, edebiyatna ve tarihine hakim olduu gibi, Rus dilini ve edebiyatn da iyi bilmektedir.

Tahsilini Moskova Sinema Enstits' nn Senaryo blmnde tamamlayan airin ilk iiri 15-16 yanda baslr. Eserlerinde Krm Halknn arzu ve mitlerini dile getiren air, halk arasnda ok saylp sevildii gibi, airler arasnda da itibarl bir yere sahiptir. airin hatrasna iir yazmayan air neredeyse yok gibidir.

O' nun eserleri sadelii, dilinin zenginlii ve derin muhtevasyla fark edilir. airin iirleri "Kaval" (1965), "Toan Kaya" (1969), "iirler ve Poemalar" (1978) isimli iir kitaplarnda baslmtr. Bu eserler 1944 sonras Krm Trk iirini yeniden canlandran nmuneler olmutur. Bu dnemde yazd "Alime" ve "Asl Han" adndaki destan trnde yazlm iirleri Krm Trk edebiyatnn ve dilinin zenginliini ortaya koyan nemli eserlerdir.

Halk arasnda "Asl Han Destan" ismiyle bilinen "Kzya Divar" (1944) adl eseri ancak airin lmnden sonra vatan Krm'da bastrlabilmitir. emizade bu eserini ok seneler nce yazm olmasna ramen, o dnemde yaanan basklardan dolay, ancak eserin bir ksm "Toan Kaya" ve "Asl Han" isimleriyle baz iir kitaplarnda yaymlanmtr.

Dil ve slup bakmndan halk destanlarndan farksz olan eser, halk arasnda da halk edebiyat rn gibi ok tannp sevilmitir. Krm Trkesinin zenginlii byk bir ustalkla sergilenen bu eserde, destan kahramanlar yannda pek ok halk deyimi ve ata sznden de faydalanlmtr.

Vatanna kavuamadan srgn yerinde vefat eden air, lmnden sonra vasiyeti zerine vatannda defnedilmitir.

Krm Trkleri Edebiyat Yrd.Do.Dr. Zhal Yksel kirimdernegi.org.tr

Krml air Eref emi-zade

1875 yl Ruse mecburundan Krmdan Dobrucuga kakan vakitda mehur itimaiy erbab ve mutefekkir Abdugafar elebiyin Murtaza olunun refikas Suvade-hanm Kara Denizin ortasnda furtunaga uraan gemide bir ocuk doura. Olankn adn Abdurahman koyalar. 25 yl sonra Afuz Abdurahman em vetanna kayta. lk nce Kostencede, sonra Bukrete okuan Afuz Abdurahmann maksad - halkna zemaneviy bilgi ve mut getirmekdir. Halk mektebinde hocalk vazifesini becergeninden baka, daa studentlik zamannda emi, yani k getirgen, tahallsini takkan gen erkek kadmiy Kezlev ehirinde z parasna kitaphane aa ve onu yannda kavehane yaptra. Bir ka yl geirip Afuz Abdurahman-efendi Cugen kynden gzel bir kz ala. Sare smail-kz hakikatende pek dilber gelinek olmu - bun fotograf resmi tasdk ete. 1908 sene 21 haziran gn Eref olanck dnyaga gele.

1915 sene Abdurahman-efendi ve Eref olu Istambula seyahat edeler. Afuz Abdurahman emi kendisi Trkiye tabliyat olub Eref oluna da Trkiye pasaportu ala.

Alt yandan Eref rtiyede okup balay. Bir ka yldan son babas onu Kezlevdegi real mektebine[1] vere ve bu okul yurtunu Eref 1924 senesi bitire.

Eref pek erte iir yazp balay. Birnci 1923 senesinde baslgan Kyde yaz akam naml iir ola:

Gn etegi yerge dedi,
Kzl abak alland.
Kk koyuca anter giydi,
ille-kurtlar canland...

Daa da u zamandan bir tesadfi olarak iirden drt satr grseteim:

Yzn akan ark kzday erkelenip
Bahar tan yava-yava belgi verdi.
Kara kknn perdesini artka gerip,
kkan gne her bir eyge kolge serdi.

Duvak giygen kelinlernin eresiday
ndce duman ortalkn ald sarp.
Yiitlernin yeil giygen Zoresiday
Ya selbiler kald birden oyga dalp.

Al gnenin tasma-tasma um kams
Kkke dogru gerilgende kz kaday,
Dal ucunda yaltragan k tams
Tamd yerge kszlerin gz yaday...

Krm tatar klassikleri srasna girgen Bekir oban-zade, Abdulla Latif-zade ya airge kymet kestiler ve Akmesitke davet etip edebiyat evrelerine koulmaga yardm verdiler. 1927 sene eyll aynda Krmtatar yazuvnn arap urufatndan latin elifbesine gevinen bagl olan konferansda Eref emi-zade heyetnin katipi olarak tayinlendi. Ayn vakitta 1927 senesinden 1929 senesine kadar o, her bir san sabrszlkmen bekleningen Gz aydn mecmuasnn muhariri olup ala.

1929 mart aynda Eref emi-zade Moskovada Devlet Sinema enstittini edebii-senario fakltesine okumaya gire. airnin ahsiyet olarak ykselmesine Moskovada okuv yllarnn tesiri pek byk oldu. Bunda Rusa ve Sovyet Birligini diger dillerinde, bir de Avrupa dillerinde yazgan z akrandalar ve medeniyetnin yken nesil erbaplarnen tanuv da ok yardm etdi.

1932 senes austos aynda Sinema enstittini bitirip Eref, Krmda belli maarifi, ressam, alim, itimai erbaplarn vergen Badannskyler mehur slalesine ait olgan Sayde-hanm - genc ve dilber refikas ile Akmesitke kayta.

Akmesitte Eref Devlet neriyatnda, sonra 1937 yln eyll ayna kadar Yazclar birliginde bakatibini vazifesini alp bard.

Lakin boleviklerin dikkatndan he bir ey gizlemek mmkn degil... Yusuf B. adl birisi 1937 senes 26 eyll Akmesitte olub geken Yazclar birliginin meclisinde kta bulund:

Eref emi-zadege geleyik... Burjuvazi milletileri de konakn onun evinde tapa ediler. Eref emi-zade de ahsi mrnde, hem de yaratclgnda sk surhette burjuva milletilerinen bagland... 1931 senes baslp kan Dneprilstanda da zararl fikirler ba grsettiler... Atta katmerli burjuva milletisi oban-zadege baglap maktav (methiye) iiri yaza....

Ve ilahre,ve ilahre... Bolevik ideologiyasn koruyucularnn slp bir edi.

1931 senes Dneprilstan poemi baslgandan sonra memleketni mehur airleri srasnda grml yer ala. Bu poem bir ka dillere tercime olungan edi. ar bu eserde kadim Trklerin llerinde - eski yerlerde - olup geken tarihii vakialarnn geni srette tasvir ete.

Hey Dniyepr, hey tarihlar rekesi!
Hey alargan[2] asrlarn koletkisi[3]!
Syle, bu talar zerinde yangradm[4]
Bir vakitta kaaklarn auv sesi?

Cesetlerden kpr kurup rmak geken
Atillalar bu srtlarda adatm[5]?
Bir aygrga kzlarn berip gidgen
Peenegler senmen bunda savatm?


Syle, Dniyepr, a dnyada grgeninni,
Hdrellezde yoldan kp yrgeninni.
Ev devirip, ky aratrp, ehir basp
Muradnna nasl etip ergeninni...



Daa 20-ci senelernin sonunda Sovyet hkmeti ve bolevik yolbailarnn hakiki mahiyetini anlagan Eref eserlerinde Stalinge ve onun etrafndag ahslara he bir satr bile balamad. 1937 senes eyll aynda airn Yazclar birliginden karalar, iinden mahrum eteler. Ailesin bakmak iin Eref kitabhanesini satmaga mecbur ola. Ev yannda bir otomobil duraklasa kars Sayde seskenip peksimet ve erkek urbalar ile doldurulgan bohaga gz atar edi. Amma hakimiyet emi-zadeni tevkif etmeye akmay edi. airn tek 1941 senes haziran 24 gn tevkif etdiler...

ki ay devamnda Akmesitte NKVDnin bodrumlarda bulungan son Eref Sibiryaga rkutsk eherine yollana.Onda 1942 sene nisan 4-te air azat oluna. Bun sevebis Krml Asan Karamanov ola. Asan-aa NKVDnin sorgu hakimi olarak emi-zadenin peinden rkutskka yneltirile. Ete, NKVD hakimleri saflarna aldanp dken namuslu Krm tatar ar Erefn her gecesi sorguga arp yemek vere ve dosyan aip ondan pek kindar ihbarlar kopara. Nice, nce Yusuflarn ve Abdullalarn yazmular yanp kl oldular Rahmetli Asan-aga benim Moskovadag evime babam geingendende sonra da gelib dura edi.

Azat olundugu gibi rkutsk Yazclar birligi bolgn vastasnen Erefn tedavilemek maksadnen hastahanege yollaylar. 1942 senesinin gznde emi-zade zbek yazclarn davetinen Takent eherine gele. Onu Fergana eherinde vilayet gazetesine mesul katibi yerine teklif edeler.

1944 senenin baharinde kars Sayde ve olu Aydn sa kalanlar akknda sevinli haber alp mays 17-de Krma gele ve u gecesi btn halkmen beraber zbekistanga srgn oluna

zbekistanda Krm tatarlarna yaamak iin belgilengen mintakalarn yahut eher mahallelerin egerelerinden gemek yasak edi. ki mahalleni ayrgan sokakn bir tarafndan baka tarafna geken Krml birinci sefer be gnlik tavkif cezasna orar edi, bir daha seferi 20 yl krek cezasna (rusas katorga) mahkm olur edi.

Erefnin ailesi Andican vilayetinin nabad mintakasnda yerletirildi. Okumu insanlar her bir yerde gerek. Mintaka ynetmenleri nihayet Erefke kymet bitiler. Bunda Ansiklopedide Eref emi-zade hakknda yaz ve onu fotoraf grlerini nemi oldu Byk Sovyet Ansiklopedisi her bir mintaka beledyeside olmuu art edi. air mintaka plan dairesinin reisi olarak ala. Byle mesuliyetli i banda Krml adam oluun NKVD efleri beenmiy ve Erefni medenyet dairesine geireler.

Babam o yllar halkmz yakn gelecegine mdsiz bakar edi. Lakin ok yllardan son Krm tatarlar vatanna avdet etp yeni hayat balacagna he phesi yoktur edi. Lakin vatanndan kavukan halk z gemiini, ruhii inkiafn unutacak dep ok azap eker edi. u sebepten etrafna birka gen erkek yaklatrp olara z bilgilerini verer edi.

u inabadtan Eref emi-zadeni 1949 sene 4 ekim tekrar hapiske alalar. Ve bu sefer air 25 yl hapis cezasn ala.

air Eref emi-zadege ne kabahat isnat ediyorlar?

23 eyll 1949 senesi yazlgan sorgu protokolu:

- Komnist partisi ve Sovyet hkmeti Krm tatar yazsn Latin alfabesinden Rus alfabesine geiine grnz nedir ?

- Ben Krm tatar ve diger trk halklarn yazsn Latin alfabesinden Rus alfabesine geiine Ruslatrma politikasn tahakkuk etmi deb kymet biem.

17 kasm 1949 senesi yazlgan sorgu protokolu:

ahit Amasov ifadelerine gre siz Trkiye Cumhuriyetini burjuvazi siyasetilerin mehletme ediyorsnz. Bun tasdik edyorszm?

- Trkiye Cumhuriyetinin cumhurbakan Mustafa Kemal Paa Atatrk progresif siyaseti olmu ve Trk halk arasnda mehur olmu benim derin kanaatimdir.

Sz aras: Amasov adl erif tatar degil. air Erefni etrafndag he bir tatar adam ona kar bir sz aytmagan bun bugn karmda duran tahkikat davas ? 645, balanm 16.02.50 tasdik ediyor. Bu davan Gorbaev balagan perestroyka zaman bana bir oda iinde okumaya verdiler ve onu kol yazmas ile kopyasn kardm.

air NKVDnin zindannda korku grsetmedi, sorgularda dorusun aytt bu o vaziyetde mnasip olgan sava ekili edi.

Bir sorgu vakitida Eref emi-zadege teklif edildi: eerde air Krm tatar halk Krmdan Orta Asiyaga grlgeni iin btn Krm tatarlarn adndan Sovyet hakimiyetine ve ahsen Stalin arkadaka byk teekkr bildirgen, bununnen beraber grlgenlerin gzel, bahtl yaaylarn tasdik etken makalege z imzasn ekmeye raz olsa - hapis mddetini 10 ylga kadar eksiltirmege mmkn olur Bu vahiy teklif emi-zade tarafndan red olungan son airni davasnda boyle mcizevii satrlar peyda oldu: Krm tatarlar Krmdan grlgenden sonra, 1944 senesinden balap emi-zadenin Sovyet kurum, Komnist partisi ve halklar Dahisine[6] nisbeten olgan nefreti en keskin ve ak ekilde ifade oluna. Parti ve hakimiyet tarafndan yaplgan bu tedbirlerni anlayamay ve olarn antisovyet ruhunda tefsir edip emi-zade aktif aksiinklap[7] faaliyet yoluna gitti .

Anlamam, demek

Nikita Khrusv kanl halklar Dahisini ifsa etkeninden sonra 1954 senesinin sonunda Eref emi-zade azad oluna ve ocak ayn en banda Yanyol eherinde yaagan ailesi ile kavua. 1958 sene air Yazclar birliginden ev ala ve ailesini Takent eherine alp vara.

Takendegi Devlet neriyatnda emi-zade eit vazifelerde ala. u yllar bir ka iir silsilesi ve iki destan yazd. Kzya duvar destan akl olarak airni yaratclgnda en yksek noktas dep saylabilir. Bu destanda Eref emi-zade allegorik ekilde Krm tatar halkn ar ve kederli takdirini beyan ete. Kzya duvar destan airn z halkna nasiyetidir:

Kandrc nefis, doru
Szmen doan halknn
Milliy ruhun gtermeye
Gitsin cemi akln.

Milliy ruh Bu yksek anlam Gasprinskiy, elebi Cihan, Cafer Seydahmet, Ali ve Husseyn Badaninskiyler kibi adamlarn dnceleri ve kayglar edi

Yusuf B. degen biri etrafna toplangan arkadalarnn gayretinen emi-zade birka kere nariyat faaliyetinden bal olgan ilerden kuvuld. Erefnin byk oulu 1956 senes milliy areketnin tekilats olu, sonra ikinc oulu da milliy areketnin faal itirakisi olu airni komnist devletinde vaziyetini kuvvetlendirmez edi evet. Eref-air kendisi de ihbarlar boyunca milliy areketnin ideolojisi nin savunucusu dep sayla edi. Takentde Krmtatar dilinde kan gazete ve mecmuayan iine emi-zadeni ayagn bastrmaz ediler. Lakin zbek yazclar ve nairecileri Eref-domullann bilgi ve semereli kabiliyetine yksek kymet bier ediler ve KGBnin tenbiyelevlerine bakmadan onu gene de redaktorlik vazifelerne kabul ete ediler.

1978 senesi edi. Bu mstakil ve vcdanl insanlar imha etv usullar ekillengen yllar edi

Eref emi-zade 1978 senesi Moskova eherinde byk oulunun evinde 11 mart sabah saat sekizni on be dakika gekende son nefesini verdi

airni kadn Sayde Badannskaya kocasn doduu yarm adada defn etecegini katt kararn beyan etdi. Srklep alp ketsemde Krmga alp keterim! anamzni bu sz bizlere gvenme ilave etdi. Dissidentlerge haber etildi. Vildan telefon yannda oturup Vnukovo aeroportna inko tabutn alp gitken ana ve aasndan haber bekled. Aeroportda Sayde-hanmn ve olunun etrafnda gizli polis ajanlar gzlerini patlatp gezer ediler. Yksek merciler Simferopol (Akmesit) uak seferini geiktirdiler, lakin eninde sonunda kocasn doduu Krm topragnda defn etmek istegen kadnnn kararna kar kmaya cretlenmedler. Bizler zaruret halinde komnistik hakimiyetinin insaniyetsizligini btn dnyaga dissidentlerin yardm ile beyan etecek merammzn etrafka bildirmege gayret etdik Ecneby radyolar z eittiruvlerinde Eref emi-zade vefat etken ve ok binler vatandalar tarafndan ozgarlgan air Krmda defn olungan hakknda telasz ekilde haber etdiler.

Radyolar eittiruvlerin sonunda: air tek geingeninden sonra Vatanna dnd dediler.

Mfti elebi Cihan aytkan sz vardr: Millet!.. Dirileri yaatan llerdir


Aydn Erefolu emi-zade

[1] Tabii ilimlere istidatl jimnazi (lise).

[2] Aargan.

[3] Glgesi.

[4] Yangramak - grldemek.

[5] Adamak - yolunu armak.

[6] Stalinge boyle ad verer ediler.

[7] Aksiinklap yani kontrrevolsoner en dehetli isnat. nklap degende 1917 sene ekim aynda bolevikler yapkan kanl devrim kastedile.




Bu biyografi (eref emizade) 4632 kez okundu.

Biyografi: eref emizade Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.