Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


cengiz aytmatov kimdir ? cengiz aytmatov biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
cengiz aytmatov

Aytmatov Trkiyede

stanbul Bykehir Belediye Bakanl Kltr leri Daire Bakanl tarafndan dzenlenen 1.Trk Dnyas ada Edebiyat Gnleri, Trk Dnyasnn nl isimlerini bir araya getirdi.Toplantya Krgz yazar ,Azerbaycan Yazarlar Birlii Bakan Anar, Kazak airler Olcas Sleyman ve Muhtar ahanov da katld.Toplantnn a konumasn yapan stanbul Bykehir Belediye Bakan Ali Mfit Grtuna, Hepimiz kardeiz.Dolaysyla mziimiz, iirimiz, edebiyatmz ve folklorumuz de karde dedi.
Trkiye 24 ubat 2001

HAYATI VE ESERLER
Dr. Mustafa etin *

Cengiz Trekulovi Aytmatov 12 Aralk 1928 tarihinde Kuzeybat Krgzistan'da eker adl bir kyde dodu.Babas Trekul Aytmatov at yetitiricisiydi. Krgzistan'a,dalk yrelere Ekim devrimi daha yeni ulayordu. Yazarn ocukluk yllar sistemin yeni yeni yerlemeye balad yllararastlar.Gemie bal yal neslin yannda yeni dzene ayak uydurmu gen kuak da toplumdaki yerlerini alyorlard. Yazar kolhoz tarlalarnda alt.evresini,tabiat,insanlar o yllarda tanmaya balad. kinci Dnya Sava yllarnda btn yetikinler savata olduklar iin genlere ok i dyordu. Henz on be yandayken ky sovyetinde sekreterlik yapt,tarm makinalarnn hesaplarn tuttu. Daha sonra Kazakistan'daki Cambul veterinerlik teknik okulunda okudu Ardndan Frunze(bugnk Bigek tarm enstitsnde okudu.Zooteknisyen olarak btn lkeyi ,Kazakistan' dolat. Ayn zamanda da bir gazeteci sfatyla alyor,srekli gzlem yapyordu. Pek ok gen nesil mensubu gibi halkndan uzaklamad,insanna daha da yaknlat. Krgz gazetelerindeki yazlar,redaksiyon servislerinde ald grevler ,muhabirlik faaliyetleri onu yava yava edebi dnyaya hazrlyordu.Yazarn akc uslubu,kurgudaki baars bu n aratrmalaryla yakndan ilgilidir. Ayrca bu yllar gemi ile gelecein kesitii bir noktayd.Her iki dnyay ve her iki insan tipini ok iyi tanyordu. Speyi adl hikayesinin kahraman baraj mhendisi Beknazar ve Beyaz Yamur'un kahraman Zeynepapaallagelmi hayat temsil ederler.Yeni ahlaki normlar ile eskiyi yaamakta direnen insanlarn atmas eserlere hakim konudur.

Rakipler adl eserin kahraman Karatay,Baydamtal Irma'nn kahraman Nurbek, yeni neslin uyann temsil eder Bugnle ve gemile, yal kuaklarla atmalar anlatlr. Bu eserlerde yazar henz heyecanyla yaz-makta ne ciddi bir edebi endie ne de teknik grlmemektedir.Eserler genel ereveleri ile eski ile yeninin atmas zerine kurulduu iin estetikten ok didaktik bir endieye rastlanmaktadr. Ama daha sonraki eserlerinde grdmz yapnn ilk admlar olarak deerlendirebileceimiz bu almalar ark iinde yer alma abasn gstermesi asndannemlidir. Yazarn kendini ispat iin zorlama dncelere saplandn da sylemek mmkndr.

Yazar bundan sonraki almalarnda 50'li yllarda kaleme sarlan,Sovyet yazarlar arasndadr.Dier pek ok yazardan farkl olarak yerel kltre ok byk nem ve deer verdiini grrz.Eletirileri gemiin hatal olduuna inand gelerinedir. Topyekn bir eletiriye rastlamayz.Daha nceki kuan yazarlar milli bir edebiyatn temelini pek salam olmasa da atmlard. imdi mesele yeni kuan, yeni dzenle bark olarak eserler vermeleriydi. Rus edebiyatnn btn dnyada da bilinen engin ufuklarndan da yararlanlmalyd.Unutulmamas gereken bir dier gerek ise yazl edebiyat rn olmamakla birlikte Krgzlarn tarihinde, ei benzeri grlmemi bir destan,halk ansiklopedisi olan Manas Destan duruyordu.Bu destanlarn dilden dile dolamaya balad yllarda vahi hayattan yeni yeni kurtulmaya alanbir Rus toplumu vard. Belki Krgzlar yerleik hayata yeni uyum salyorlard ama Er Manas btn ihtiamyla onlarn yanndayd. Kuaktan kuaa akp gelen bu snrsz msralarla birlikte masal,efsane,trk kltr de ihmal edilemeyecek bir tabii hazine durumundayd. Ve bu deerler btnnden en iyi yararlanabilen yazar ise 'du.Aytmatov'un ilk eserleri bu tarihi gelere, kendi yresinin, Talas VadisininKltrne dayalyd.Folklorik unsurlar ,masal kahramanlar, gelenein tad tecrbe ,yeni oluan edebiyat dnyasnda Rus edebiyatnn yeri kadarnemli zengin bir altyap oluturuyordu.Yazarn 1956'dan itibaren devam ettii Moskova Maksim Gorki Edebiyat Enstits, onun engin yerel kltrn evrensel boyuta nasl ta-yabileceini renmesine yardmc oldu. Bu arada Moskova'nn kltr dnyasn da tanma frsat buldu. Yazar bu yllarn teorik almalarla geirdi.Bu yllarda,edebi deerleri ykselmeye balayan Yz Yze(1957),Cemile(1958),Selvi Boylum Al Yazmalm(1961),Deve gz(1961) adl eserlerin yazldn gryoruz. Yazar 1952'de yazd Gazeteci Cyudo,Aim gibiKrgz dergilerinde yaynlanan hikayelerinden ok daha telere gelmiti artk.Yz Yze,ve Cemile,Spayi ve Beyaz Yamur,Rakipler ve Asma Kpr (Baydamtal Irma'nda), Selvi Boylum ve Deve Gz gibi ikili hikaye gruplar,benzer konu ve ilikilerin anlatld eserlerdir(1).Yz Yze'de asker kaa kocasn ihbar etmek zorunda kalan Seyde'nin trajedisini, I958'de yazlan Cemile'de farkl bir boyut ve ortamda grrz. Cemile'nin kocas askerdedir. Onu sabrla bekler. Am Danyar girer dnyasna. ok riskli ama "iyimser bir gelecek" ile karlarz .Yeni bir dnya gr de yanstlr bu arada.Ama yer yer eskiye yneltilen eletirilerin dozunun ok iyi ayarlandn,gemiin yok edilmeye allmadn dagrrz.

Selvi Boylum ve Deve Gz'nn benzerlik arzeden yaps,o dnemYazar ve dramturglarnda da grlen bir durumdur (Axjanov, lipatov, Marcinkivicius, Arbusov,Rosov gibi). Gl,kar durmay bilen, haklarn korumaya alan kahramanlar gze arpar.Cemile ve Deve Gz'nde felsefi boyutun gereki bir ekilde eserlere yerletirildii grlr.Ciddi tesbitler vardr. Burada 'un yeni bir yol denediini syleyebiliriz.Felsefi unsurlarn veriliinde Rus edebiyat ve Sovyet edebiyatnn etkilerinden sz edilebilir.

Cemile'de geleneksel Krgz edebiyatnn tipleme anlay kullanlsayd ,Krgz efsanesi Olcabay ve Kisimcan'dan farkl bir ey gremezdik.Cemile ve Danyar'n hi istenmeden gelien ilikileri geleneksel yapdan hayli uzak bir uslupla ele alnmt.Danyar'n grleri ,derin duygular Cemile'yi etkilemitir.Danyar sadece dnceli,savata sakatlanm biri olarak deil,bir gcn temsilcisi olarak karmzdadr.Danyar'n Cemile'nin aklna drd ey ynlendirme eklinde vasflandrlamaz. Onlar birbirleri iinkarar vermilerdir.

Aytmatov,1956'da Sovyet yaazarlar Birlii yesi olur.Moskova Edebiyat Enstits'nde Maksim Gorki adl incelemesini yazd.Enstitdeki diploma almas olan Cemile onun ilk zirvesiydi. !959'da Komunist Parti'ye ye oldu.Takent'te yaplan Asya-Afrika Yazarlar Konferans'na katld. Krgzistan Edebiyat adl yayn organnda redaktrlk yapt. Pravda'nn Krgzistan masasnda grev yapt.Aytmatov, hikayelerinde(Uzun hikaye) okuyucusuyla dorudan iliki kurabilecei bir yap peindedir.Okuyucunun eserden etkilenmesini deilkatlmasn hedefler. lk eserlerinden itibaren gelien bu aray her eserdeyeni bir formda karmza kar.Zamanla subjektif karakterlere de rastlarz.

Kiiletirme nceki eserlerden farkl bir hal almaya balar.60'l yllardan itibaren Krgz geleneklerine ball konusundaki bakn netletirirken ,bir yandan da Radlow'un 19.Yzyldaki almalarndan etkilenerek Krgz kltrnn, epik gelerini inceliyordu. Bu gcn kaynana inmeye alyordu.Manas ile ilgili almalar yapyor, yaplan almalar izliyordu.

te yazarn bu dnemdeki ilk eseri lk retmenim(retmen Duyen)(1962)'dir.Kahramanlar olgunlam,sistemle uyumlu idealist kiiler olmutur .Ama Duyen'in bir para Er Manas taraf olduu da inkar edilemez.lkretmen hem teknik hem ileni asndan nemli bir aamadr.Bu zellik Daha eserin giriinde kendini gsterir."......Biz glerek lklar atarak tepeye trmanrken iki yana sallanan kavaklar ,serin glgesiyle,tatl hrtlaryla sanki bizlere "Ho geldiniz"derlerdi. Biz baldr plaklarn derdi ku yuvalaryd, birbirimizin omzuna basarak hemen kavaklara kardk.rken kular sr sr tepemizde umaya balarlard .Fakat bize ne kulardan,onlar ne halleri varsa grsnler !Biz ykseldike ykselirdik dallara basa basa.Kimin daha gzpek,becerikli olduu o zaman anlalrd.Derken ku uuu yksekliinde ,byl bir denekle dokunmuasna ,nmzde artc bir Sesizlik ve k dnyas alrd...."(2).

Bu satrlarda eserin sonuna ve kavak aalarna balanan mthi bir kurgu ustal grrz. Akclk ise baka bir deer.60'l yllarla balayan bu yeni bak pek ok yazar,ynetmen ve dramaturga da rnek tekil ediyordu.Aytmatov'un 1963 ylnda yazd Toprak Ana adl eseri ona Lenin dl'n kazandrd.1964 ylnda Al Elma adl hikayesini yazd.1965 ylnda Krgz Sinemaclar Birlii Bakan oldu. Ayn yl Beyrut'taki, 1966'da Delhi'deki Asya Afrika Yazarlar Konferans'na katld. Ayn yl bir dier nemli eseri olan Glsar'y,Rusa olarak yazd.

Glsar bir bakma gemiin muhasebesi gibidir.Yaplan hatalar,alnan mesafe bir bir sorgulanr.Glsar ile birlikte Tanabay'n silinii bir devri olanca hznyle gzler nne serer. O yllarn skntlar geride kalmtrama bu arada heyecan da kaybolmutur. Eser o yl ok sayda eletirmenin dikkatini ekti. Nesir dalnda en iyi alma olduu konusunda herkes hemfikirdi (3). Fakat muhasebe yaplrken yazarn ak tavr olmas pek ok evreyi rahatsz etti. Leonov, Belov gibi yazarlarn da eserlerinde gemie ynelik eletirilerinde ayn keskin dili kullandklarn grrz.Aytmatov,zengin bir kltr geleneinin,retmeye elverili yapsnnEdebiyat geleneinin gelimesinde ok nemli bir rolnn olduunu eserleriyle ispat etti.nk pek ok kii gemiin tamamiyle silinmesi gerektiineinanyordu. Yazarn 60'l yllarda kaleme ald eserleri bu n yargl grleri yok etmiti.Bu arada yazarn bu tavr dolaysiyle ska takibata uradda bilinmektedir.

1967'de Sovyet Yazarlar Birlii dare Heyeti yeliine seildi.1968'deByk Sovyet dln ald. Ayn yl Krgz Halk Edipleri adl almas yaynland. 1970'te Beyaz Gemi,Askerin Olu,Oulla Grme adl eserleriMoskova'da yaynland.

70'li yllarla birlikte yazarn geleneksel motif, efsane ve masallara yaklam ok zel renkler kazanmaya balar. "........Efsane ve mitoslar zerine dnelim bir.Onlar halkn canl hafzas,hayat tecrbesi, felsefesi, tarihidir.Maslms fantastik dnyalar nemli deerler tar. Mesela Geyik Ana(Beyaz Gemi) bugnk gereklerle btnlk arzeder. .........." (4).Yazar bu szleriyle gerekle masaln dnyasn nasl birletirdiini ifade eder.Beyaz Gemi'de Orazkul ve Seydahmet bir taraf, Mmin Dede ve ocuk dier taraf temsil eder. Seydahmet ve Mmin Dede pasiflikleriylebirbirlerine yaklarlarken ,ocuk ve Orazkul zt kutuplar temsil ederler.Yazar ocua bir"ad" bile vermez.nk onu btn ocuklarn temsilcisi olarak grr ve masal kahramanlaryla zdeletirir. O, capacanl birmasal kahramandr. Ama gerektir de.lm de son derece destansdr.O-nun lm bir kurtulu gibidir.Pek ok Rus eletirmenin grlerinin aksine bu lmde ve lm eklinde bir karamsarlk yoktur.Orazkul'un yalnz kaldnda ocuu olmaynn acsn yaamas ayrca enteresandr.O eserin kty temsil edenlerindendir.Onun bu i muhasebesi onu bir kahraman olmaya doru gtrr. Bu durumu ocuk ve okuyucu bilir.Dier tip ve kahramanlarn haberi yoktur.

Eserde iyiler ve ktler masals bir ileyile birbirinden ayrlrken edebi anlamda birer karakter olduklarn grrz. Mthi bir kurgulama ileOkuyucu masal ve gerek arasnda dolatrlr. Ve okuyucu ayn zamandakatlmc olduu iin gerein veya masaln hangisi olduunu ayrmaktaglk eker.

Yazar gemite,din,felsefe,ilim adna insanlarn birbirine drldn ,bunun bugn de yarn da byle olaca grn savunuyor.Edebiyatn bu noktadaki grevinin byk olduunu,insanlar arasnda ortak dnyalar olumasna yardm ettiini, edebiyatn neminin her geen gn daha da artn vurgulamaktadr(5). "...........Nesrin iki tarz var bugn. Biri spekulas-yonlara ak olan,dieri ise gerek nesirdir.Kalc bir eser iin bilinen edebikaidelerin yannda sanat ruhu ve drst bir kiilie ihtiya vardr....."(6).

Yazarn bu snflamas ,yazarn yazdna inanmasnn gerekliliini en akekliyle ifade etmektedir.Sanat dnyasndaki dejenerasyona yazar u szleriyle tepki gsterMektedir: "......Okuyucunun beklentisi,ilgisi de nesrin baka bir ynlendiri-cisi .Okuyucunun seviyesi ykseldike,sanat da kendini yenilemek,bir stbasamaa gemek durumundadr . Bugn batda ekonomideki rekabete benzeyen sanat rekabeti, pornografiyi bile sanat snfna sokacak kadar tuhaflamtr....." ( 7). Aytmatov, yeni nesirle ilgili bir dier gelimeyi ,nesrin drama havasna brnmesini, seviyenin ykselmesi olarak deerlendiriyor. Yazarn ska bir senarist veya ynetmen gibi davranmas gerektiini savunur. Bunun da yaamakla, uzun yaamakla ilgili olduunu, Ernest Hemingway'in "Byk bir yazar olabilmek iin uzun yaamak gerekir"(8)eklindeki szlerini hatrlatarak savunmaktadr. Tabii ki burada uzun yaamaktan, insann deimesinin takibi, karlkl etkileimin nemi kastedilmektedir

'un babas 1937 ylnda Milli Krgz Partisi sekreteriydi. Yazar,o gnleri anlatan,babasnn kuan ileyen , otobiyografik biralma yapmak istediini bir ka konumasnda ifade etmitir (9).Yazarkendi eceresini yle dile getiriyor:".......Baba ad Trekul, dede Aytmat, onun babas Kimbildi,onun babas Kuncuyok ...." (10).Gelenek ve greneklerine gsterdii sadakatn bir dier belirtisi de kendi gemii ile ilgili bilgi sahibi olmasdr.Atalarnn mezarlarna,uzak akrabalarna,onlarn mesleklerine ve detayl hayat hikayelerine kadar hereyi bilmektedir.Baba Trekul Aytmatov,daha sonra mevcut partinin lavedilmesiyle birlikte Komunist Parti'ye ye olur. Parti grevlisi olarak gnderildii Moskova'da ihanet suundan tutuklanr,ardndan lme mahkum edilir.lmnden sonra yaplan aratrmada sulu olmad kanaatine varlr.Ancak bu iadei itibar hadisesinden sonra aile tekrar Krgzistan'a dnebilir. Orada ya-zar ve annesi halalar Karagzapa'nn evinde kalrlar. Bu yllar aile iin sonderece zorlu geer.Aytmatov ailenin byk ocuuydu,pek ok sorumluluu vard.Gl bir kadn olan annesi onun yetimesinde,edebiyatla tanmasnda ok etkili oldu.Ona hem Rus edebiyatn hem de Krgz kltrn retmeye alt.Birka yl burada kalndktan sonra annesinin ii dolaysyle Kirovskaya adl bir Rus kyne tandlar.Yazar orada Rus okulunasinin de katklaryla hareketli bir genlik yaad,gerek gittii okullarda, gerekse kendi abasyla ciddi bir yetime sreci geirdi.Aytmatov,bilinen eserlerini kaleme almadan nce ie tercmeler yaparak balad .ValentinKateev'den (1897-1986)Alay'n Olu,Mikhail Bubenkov'dan (1909-1983) Hu Aac adl eserleri Rusa'dan Krgzca'ya evirdi.Bu almalarn o dnem iin nemi ok bykt(11).

Yazar,bir konuya son derece elenceli bir ekilde yaklalabileceigibi,ok ciddi bir gerekilikle de ayn konunun ele alnabilecei grndedir.Bu arada esas olann alt yap ve uzun sren bir n aratrma olduunuda vurgular(12). Kendisinin sava, ilk genlik yllarnda ve cephe gerisindede olsa yaadn,o yllarda insanlarn heyecanla, btn gleriyle altklarn,hayatn insanlar zerinde en zor artlar tecrbe ettiini, yazarken hepbu hususlar gz nnde bulundurduunu sylemektedir(13). Pek ok eletirmen de yazarn bu zelliini vurgulamaktadr (14). Eserler gzden geirildinde bu husus ok ak olarak da belli olmaktadr.

Mit ve efsanelerin eserin genel kurgusuyla baa ba, ayn zenle ilenmesi yazarn bir dier stnldr. Onlar halkn hafzas, yazlmamtarihi olarak grr. Felsefi yaplar kadar fiktif yaplarndan da etkilendiiaktr.Krgz topraklarnda szl edebiyat rnleri derin bir gemie sahipolmasna ramen ilk basl edebi rn Moldogazi Tokobayev'in Sessiz Kakay adl tiyatro eseridir.Bunu Kasmali Bayalinov,Tugalbeg Sadkbekov ve Mukay Elebayev'in eserleri izler.

Modern edebiyatta mitolojik ge ve efsanelerin kullanl ok yeni deildir.Thomas Mann,James Joyce,J.P.Sartre,Albert Camus'da da grrz.Ama Aytmatov'un bu gelerin toplumsal gereki yaklamdaki en baarlkullancs olduunu syleyebiliriz(15).Yazar Trke ve onun tarihte kullanld en hacimli eser olan Manas Destan'na ok byk nem vermektedir. "......Bundan bir sre nce uzun yllarRusya'da srdrlen bir alma tamamland. Bu ok hacimli bir Trkeszlktr. Yzyl nce Petersburg'da hazrlanmaya balanan bu szlk benim el kitabmdr.Srekli ondan yararlanrm.Bu szlk sayesinde Trk atalarmla konuabiliyorum ......" (16). ".......Krgz destanlar beni ok etkiledi.Hala da etkiliyor.Her eserim bir ucundan bu destanlara dayanr.Manas Destan bir milyon msradan oluur. Drt ciltlik bu destan yirmi ylda bir arayatoplanabilmitir.Bu destann z insan duygulardr. Tekrarlyorum her ese-rim bu Krgz destanlarna dayanr....." (17). Yazar Krgz edebiyatnn kaynan da eski szl gelenek,halk hikayeleri,zellikle de Manas Destan olarak gsterir. kinci kaynak olarak isemodern Sovyet edebiyatndan sz eder.Bu sayede iki kaynakl,gemile bugn bir arada srdren bir edebiyata sahip olduklarn belirtir (18).Aytmatov,pek ok edebi sima zerine almalar yapm,dikkate deer edebi aratrmalara imza atmtr. Trk dili ve edebiyat, halkbilimi,sosyoloji sahalarnda eserler vermitir(19).

1973 ylnda ilk ve tek tiyatro eseri olan Fujiyama'y Kazak dramaturg Kaltay Muhammedcanov ile birlikte yazd. Yazar da artan bir ilgigren eser pek ok dile evrildi,baz lkelerde sahnelendi.Ayrca Krgzfilmtarafndan sinemaya da uyarland.

1980'de yazarn hayatnda eserleri asndan byk bir birikim sonucu ortaya kt anlalan Gn Uzar Yzyl Olur yaynlanr.Hikaye ve uzunhikayelerin ardndan gelen bu roman bata Sovyetler olmak zere btn dnyada heyecanla karland. Bu eserde aa yukar on yl ncesinden bugn olanlara dair ipular grrz. O ana kadar rejime yaplan en youn eletirilere burada rastlarz.Ama edebi tavizler olmadan bunun yaplabilmesi de ayrca nemlidir.

Yazarn bu eserinin ardndan uzunca bir sre iin edebi almalar-na ara verdiini,politik konumuyla ilgili almalar yneldiini gryoruz.Sovyetler Birlii'ni ve Krgzistan' lke ii ve dnda defalarca temsil etti.1986 ylnda yazarn nclnde Krgzistan'da gerekletirilen veolumlu(20) olumsuz(21) pek ok eletiri alan Isk Gl Forumu dzenlendi.

Dnyann dousu ile batsn birletirmeyi amalayan bu forum ok byk bir uluslararas katlmla gerekletirildi. Yaplmak istenen ey tabii ki ok nemliydi ama dnyann gidiatna ok uygun deildi. Sonraki yl bu forum Peter Ustinov'un desteiyle svire'de yapld ama gereken ilgiyi grmedi.

Isk Gl Forumu'nda 'un Gn Uzar YzylOlur'dan daha hacimli bir eser olan Dii Kurdun Ryalar'nn ilk haberlerinin duyulduunu gryoruz.Bu eser yazarn Deniz Kysnda Koan Alakpek'ten sonra Krgz -Kazak dnyasndan ikinci kdr. Romann kahra-man yeni bir Hristiyanlk anlaynn peinde olan Abdias adl bir Rus misyonerdir.Tabiatn gelenein temsilcisi ise dii kurt Akbar'dr. Abdias'n trajedisi ,esrar mafyas,evre dmanl,Akbar'n sabr ykl yolculuu mthi bir kurgu ile anlatlr.Btn dnyada ok byk ilgi gren eser,lkemizde ilginin dalmaya balad 1990 ylnda tken Yaynevi tarafndan yaynland(22).I990 ylnda Sovyetler Birlii'nin Lksemburg bykelilii grevinde bulunan yazar bir sre sonra birliin dalmasndan sonra btn yurtd temsilciliklerin Rusya'ya devriyle bir sre Rusya bykelisi sfatylagrev yapmak durumunda kalmtr.Yazar 90'l yllarda edebi anlamda birka kk ama nemli esere imza atmtr.Cengiz Han'a Ksen Bulut ve Yldrm Sesli Manas bunlar arasnda saylabilir. 90'l yllarda lesam tarafndan kendisine verilen dl al-almak ve stanbul Sinema Gnleri'nde adna dzenlenen gnlere katlmak iin lkemizi ziyaret eden yazar ok byk ilgi grmtr.1970'lerdekiilk ziyaretinde ona ilgi gsterenler ile bu gelilerinde youn ilgi gsterenlerin farkl olmas da dnyada deien bir eyler olduunun gstergesidir.60'l yllarda yazara yneltilen eletirilerin yorumu da ayr bir almaolabilecek niteliktedir(23).Bize gre her eyi kendi dnemi, norm ve deerleri erevesinde deerlendirmek doru olacaktr.u anda,21.Yzyldan geriye dnp bakldnda deiime uramayan hi bir eyin kalmadn gryoruz. Bu anlamda gemi, birka sz ve olayla anlalamayacak younluktadr. Lksemburg'daki grevinin ardndan Krgzistan'a dnen yazar birsessizlik dnemi geirdikten sonra tekrar aktif politik hayata dnm,halen Fransa'da Krgzistan'n Paris bykelisi olarak grev yapmaktadr.

HAKKINDA YAZILANLAR

Yzyln yazar:

OLCAY YAZICI

n lkesinin snrlarn aan ve kitaplar byk bir beeni ile okunan , doup byd Krgzistan corafyasnn kltr damarndan ve binlerce yllk gemii olan gelenek rmandan beslenerek, zgnl, otantiklii, insan yreinden yakalayan olaanst/byleyici slup gzellii ve entellektel birikimi ile yaadmz yzyln mstesna yazar saylmay fazlasyla hak etmi bir isim.

Aytmatovu btn derinlii ve younluu ile analiz etmek, eserlerini bir mnekkid idraki ile irdelemek, tespit ve tehis operasyonuna tabi tutmak, yorucu almalar gerektirir.
Biz bu zgn ve farkl yazarn fikir dnyasna, ana balklarla k drmeye alacaz. Aytmatovun eserlerine edeb ve estetik yaklam denemesi olacak bu.

Aytmatov en bata sra d, zgn ve farkl bir yazar. nk o sadece bir edebiyat, romanc deil; ayn zamanda ve zellikle de insann, dnyann gidiat zerine kafa yoran; daha erdemli bir dnya arzulayan; anti insan ynelileri onurlu bir kar kla sorgulayan, bunun iin kayglanan ve uyarc eserler reten bir aydn.

AKIN LRK DESTANI
n planda, akn ve hznn lirik destannn yazyor gibi grnse de, onun usta bir sembolizmle bezedii ve deta iir cmlesi gibi youn bir psikoloji, youn bir sosyal gnderme/arm, soyutlama, ve telmih ykl anlatnn arka plann sezebilenler, ondaki insan ezen sosyal basklara kar k, insann tarafn tutuu kolaylkla grebilirler.

Ak ve lirizm Aytmatovda, insan derinden yakalamak, dncesini sarsmak ve duygusalla alan pencereden ufuk tesine alarak; kltrel kimlik uurlanna uzanmak iin bir vastadr.

Evet, Aytmatov akn yazardr belki, fakat akn tesinde daha akn misyonlar, sosyal realiteler, psikolojik bilenmeler besler ana kaynak olarak.

Aytmatovun romanlarndaki bu derin damar- mthi bir slup ustal ile gizlenen sosyal gndermeleri/ kltrel ve siyas misyonu yakalayabilmek iin, onu yetitiren fizik corafyay, byk dalgalanmalarn hkm srd bu corafyann sosyal, siyasal ve kltrel dokusunu, o topraklarn geirdii korkun deiim servenini, kltr erozyonunu; insann zne yneltilen her trl iddeti ok iyi bilmek ve ok iyi analiz etmek gerekir.

Bu eserleri, Andre Gidein sanat baskdan doar sz nda deerlendirmek doru olur. Btn klasik Rus edebiyatnda olduu gibi yasak ve sansrden/hrriyetsizlikten tr ortaya kan dolayl ve sembolik syleme mecburiyeti, beraberinde edebiyat ustaln ve bir sanat-youn slubu getiriyor.


Yeri gelmiken belirtmek gerekir ki, yasaklarn kalkmas, hrriyetlerin zoraki de olsa verilmesinin ardndan o corafyann edeb rnlerinde d belirtileri balamtr. Bu da, yine Gidenin ikinci cmlesiyle alkal: Sanat hrriyet iinde lr!

SEMBOLLERN DL
, btn usta yazarlar gibi dz cmlelerle deil, sosyal ve ironik armlar olan cmlelerle konuuyor. Adeta insann ve yaad atmosferin rntgenini ekiyor. Bu gl ve zgn slubuyla tabiata ve hayvanlara bile bir insan karakteri yklyor, onlar kiiletiriyor. Bu yn ile de, edebiyat dnyasnda esiz ve tektir.

yzyln tartmasz en gl yazardr. En gllerden biri deil, biricii. Tek olandr. yle ki, dnya edebiyatnn devi diye nitelendirilen Dostoyevski bile, eer yayor olsayd, Aytmatovun insan derinden sarsan byleyici slubu karsnda hasedinden lrd.

zellikle, Gn Uzar Yzyl Olur ya da zgn ad ile Asra Bedel Gn, romann 20. Yzyldaki tartmasz zirvesidir. Bu hkm asla sbjektif ve hissi deildir. Roman, edebiyatn evrensel kriterleri ile titiz bir ekilde kyaslayarak sylyorum bunu. Yani yazarmz, tipleme, somutun olduu kadar, soyutun da ince duyarlklarla tasvir ve tahlilini yapma gc, salam ve sarslmaz karakterler oluturma becerisi, etkileyici, iirsel slup stnl; insan denen mehul entellektel mercek altnda irdeleme kudreti, sosyal ve psikolojik ruh zmlemeleri maharetiyle, dil bir ekilde deerlendirerek bu hkme varyorum.

MANKURTZM KAVRAMI
un, bir Krgz efsanesinden esinlenerek dnya edebiyat literatrne kazandrd mankurt ve mankurtizm kavram btn dillerde aynen kullanlmaktadr.

Sistemin basks ya da insann kendi zne yabanclamas neticesinde ahsiyetini ve sosyal/kltrel hafzasn kaybetmesini; zihn ynden klelemesini arpc bir ekilde izah eden mankurtizm, Beyaz Gemide, Gn Uzar Yzyl Olurda, Cengiz Hana Ksen Bulutta, Dii Kurdun Ryalarnda ve dier romanlarda da kullanlr. phesiz bu kavram douran, o corafyann sert ve acmasz sosyal yapsdr.

Efsane ve mitik unsurlara da romanlarnda ska yer veren , son roman Kassandra Damgasnda bir Yunan efsanesinden yola karak, dizginsiz teknoloji ile azgn genetik mhendisliine ar eletiriler yneltiyor. Uzayda insan embriyonu zerinde aratrmalar yapan bir bilim adam araclyla, ktlkler yzyln yergili bir dille tahlil ediyor.

Sz konusu efsaneye gre, baz embriyonlar (minicik insan taslaklar-cenin) yeryzndeki ktlkleri nceden sezerek, domak, bu felaketler dnyasnda yaamak istemiyor. Bunun belirtisi olarak annenin alnnda bir ter tanecii oluuyor. Buna da Kassandra Damgas deniyor. Aytmatov bylece etik kayglar tayan evrensel bir eletiriyi dnyann ve insanln gndemine getiriyor.

Eserin kahraman vastasyla u tespitleri yapyor Aytmatov:
Yeryznde silah durmadan artyor. Her yerde herkes silahlanmak istiyor. Hamile kadnlarn yzndeki Kassandra Damgas, yeryznde doan her kii iin en az yz tane dom dom kurunu retildiinin, imdiden onlarn kaderine lmek ve ldrmek yazldnn iareti deil mi? Ana rahmindeki Kassandra embriyonlar da sessizce bunu haykrmyor mu?

Bylece yeni yzyln, yeni bin yln en korkun ynn oluturan genetik tehlikeye dikkat ekiliyor. nsann, fizik evresi ve metafizii ile hi bu kadar iddete maruz kalmad vurgulanyor. Kurtulu iin k yollar neriliyor.

Aytmatovun btn bu zgn ve stn ynlerini vurgulamakla birlikte, gerek ona, gerekse meslekta Takavi Aktanova (Aytmatovun romanlaryla benzerlikler tayan Borann yazar) yneltilen bir eletiri var. O da, merkez hkmetin yazarlar iin bitii, grnte milliyeti, muhtevada sosyalist gmleini giymi olmalardr.

UYANI VE DRLME
Ancak Aytmatovun yakn arkada Prof. Dr. Tevfik smailin de belirttii gibi, Aytmatovu dnya apnda hret yapan faktrlerin banda, kitaplarn ok byk bir corafyada konuulan ve dnemin edeb mahfillerinde etki uyandran Rusa ile yazm olmasdr. Eer romanlarn Krgz Trkesi ile yazsayd, bugnk Aytmatov olmaya bilirdi.

Bir yan ile sisteme eklemliymi gibi grnse de, Aytmatovun hemen btn romanlarnda kimlik araynn/kklerle yeniden bulumann, satr aralarna gizlenmi edeb, estetik ln duymak mmkndr.

Olan anlatr Aytmatov. Cemiyete tutulan ayna gibi gerei yanstr. Mankurtlatrmaya kar kt kadar, kendiliinden/gnll olarak mankurtlamaya (gdlmeye msait mizaca, pasiflie) de kar kar. Dirilmeye, uyanmaya, aktif olmaya arr insan. Tresine, rfne, geleneine ve geleceine sahip kmasn ister.

Yazar, kendi eserinden beyazperdeye aktarlan Selvi Boylum Al Yazmalm filminde barol oyuncusunun ulu dalara kar yle bir Asyaaaa! diye hykrmesi var ki. Bu lk btn o corafyann/o yasl diyarn yreinden; yzyllk, bin yllk yaantsndan fkran bir sestir. ark sarsan bu sayha, filmin Asya isimli kadn oyuncusu vastasyla, btn bir Asyaya/Avrasyaya seslenitir. Uyanma ve dirilme arsdr. Bir akn youn lirizmi iinde, koca bir ktay zdeletirmek, ancak Aytmatova yakan bir ustalktr.

Aytmatov, aslnda Gn Uzar Yzyl Olura ait bir blm iken, yasak olduu iin kullanlamayan ve daha sonra Ouz Han a Ksen Bulut ismi ile yaynlanan kitabnda hrriyetsiz ve kuatlm insan trajedilerinin en bkir fotorafn izer. stasyondan bir tren geimi srede, eini ve ocuunu grebilmeyi lgnca arzulayan adamn destanlk hikayesidir bu. Bir Aytmatov klasii...

zetlersek, kitaplar btn dnyada hayranlk duyularak okunan , lirik, mitolojik ve kozmik unsurlar tayan sekin, arpc eserleriyle olaanst bir yazar, bir fikir adam ve ada bir bilgedir. Fikir ve edebiyat dnyasnn, nnde saygyla eilecei bir yazar. Yzyln tartmasz en gl yazar...


.




Bu biyografi (cengiz aytmatov) 4351 kez okundu.

Biyografi: cengiz aytmatov Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.