Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


bnyamin zgm kimdir ? bnyamin zgm biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
bnyamin zgm

'n bir aratrmas

Kazak Edebiyatnn Belli Bal Temsilcileri
Bnyamin ZGM Yamur Say : 16
Temmuz - Austos - Eyll 2002

Giri

Kazaklarn, tarih sahnesine klar 14-15. yzyllara rastlamaktadr. Bu yzyllarda, bugnk Kazakistan da meydana getiren Kpak kavimleri ve onlarla akraba olan oymak hanlar, zbek hanlarndan ayrlarak Kazaklar oluturmulardr. Tarih kaynaklarda gebe bir Turan kavmi olarak gsterilen Kazaklar, 18. yzylda ulu cz (byk cz) orta cz (orta cz) ve kii cz (kk cz) olmak zere e ayrldlar. Bu durumdan faydalanan Ruslar 19. yzylda Kazakistan igal etti. Kenasar Kasmov, 1837 ylnda Ruslara kar bir mcadele balatmsa da bu hareket baarl olamad. 1917 ylnda kurulan ve tam bamszl savunan Ala Partisi ksa bir sre idareyi ele aldysa da 1919da bu harekete son verildi. 1920 ylnda Kazakistan, Sovyetler Birliine baland. Sovyetler Birlii dalnca 14 Aralk 1991 ylnda bamszln ilan etti. Yani Kazaklar esas olarak 19. yzyldan 1991 ylna kadar geen dnemde (arlk ve komnizm dneminde) Ruslarn hkimiyeti altnda kaldlar.

Kazaklar, zellikle komnist sistemde (1920den 1991e kadar geen zamanda) kendi kltrlerini tam olarak yaayamamlard. lkede bir Rus hkimiyeti her alanda gze arpmaktayd. zellikle ehirlerde Rusa bilmeyen Kazaklara hemen hemen hi tesadf edilmezdi. Eitim dili, baz istisnlarn dnda btn okullarda Rusayd. 1993-1994 yllarnda Kazakistanda bulunduumuz srada Rusay mkemmel bir ekilde bilip, Kazakadan bhaber olan birok Kazak Trkne rastladk. Bamszlktan sonra ise baz eyler yava yava deimeye balad. Bundan sene nce yaplan nfus saymna kadar Kazakistanda yaayan Ruslar ile Kazaklarn nfusu hemen hemen birbirine eitti (1989 yl nfus saymna gre Kazaklar 6.497.000, Ruslar ise 6.062.000 kiiydi.). Bugn ise Kazaklarla Ruslarn nfus oranlar Kazaklarn lehine gelimektedir (1999 senesinde yaplan nfus saymna gre Kazaklar 7.985.000, Ruslar ise 4.480.000 kii civarndadr.). Kazakistan Cumhurbakan Nur Sultan Nazarbayevin akll politikalaryla gnmzde Kazak Trkesine, edebiyatna, kltrne eskiye nazaran ok daha fazla nem verilmektedir. Okullarda Rusann yan sra Kazak Trkesi de n plna alnmaktadr. Devlet dairelerinde resm evraklar, Kazaka ve Rusa tanzim edilmektedir. Yani 1991 ylndan bu yana Kazakistanda bir ze dn hareketi yaanmaktadr. Dnyann yzlm bakmndan en byk lkelerinden (9 veya 10. srada) biri olan Kazakistan (2.717.000 km2), 21. yzyln balarnda ekonomisi hzla gelien lkeler arasnda saylmaktadr.


Kazak Edebiyat ve Belli Bal Temsilcileri

1. Szl Edebiyat

Kazaklar, 20. yzyln balarna kadar gebe olarak yaamaktaydlar. Bundan tr onlarda yazl kltrden ok, szl kltr gelimitir. Halk edebiyat rnleri bir hayli fazladr. Anz-ertegiler (efsane-masallar), makal-meteller (ataszleri), eendik szler (kssalar), lenler (trkler), aytslar (atmalar) gibi szl kltr rnleri yaygndr. Gemite akn denilen ozanlar, halk arasnda ok nemli bir yere sahipti. Bunlar birbirleriyle atrlard. Bu atmalar srasnda tarih, din ve gnlk meseleler dile getirilirdi. Bu gelenek Kazakistanda hl devam etmektedir. Jambl Jabayev (1846-1945) bu aknlarn en mehurlarndandr. tegen Batr, urans Batr gibi Kazak; Manas, Krolu ve Battal Gazi gibi birok Trk topluluunda yaygn olan dier Trk destanlarn byk bir baaryla sylemitir. Kendisi Kazakistan ve dier Trk cumhuriyetlerinde ok tannmaktadr.

Kazak edebiyat, yukarda da sylediimiz gibi daha ok szl bir edebiyata dayand iin gemiten gnmze kadar gelebilen yazl eserler ok fazla deildir. Fakat son zamanlarda szl gelenein yazya aktarlmasna nem verilmektedir. Bu vesileyle eendik Jrlar Byklerin Halk arklar (Almat 1993), eendik Szder Byklerin Szleri (Almat 1993), Ejelki Devir Edebieti 1-2 Evvelki Devir Edebiyat 1-2 (Almat 1991), Batrlar Jr Kahramanlarn (Kahramanlk) Trkleri (Almat 1989), Ablay Han (Almat 1993), Kazaktn Bi-eenderi Kazaklarn Eski Atalar (Almat 1993), Kazak Handg Devirindegi Edebiet Kazak Hanl Dnemindeki Edebiyat (Almat 1993) gibi kitaplar eski Kazak kltrn yeni nesle aktarabilmek ve bugn ile kpr kurabilmek amacyla kaleme alnmlardr.

2. Yazl Edebiyat

Kazak yazl edebiyatnn daha ok 19. yzyln balarndan itibaren meydana geldiini syleyebiliriz. Bunun ncln Mahambet temisul (1804-1846) yapmtr. ada Kazak edebiyatnn ilk temsilcileri ise okan Velihanov (1837-1865), Ibray Altnsar (1841-1889) ve Abay Kunanbayev (1845-1904)dir.

okan Velihanov; tarih, etnorafya, corafya ve edebiyat alanlarnda uzman bir kiiydi. Krgzlarn mehur destan Manas Rusa olarak yazya geirmi, yapt geziler sonunda Dou Trkistan Ahalisi, Ynetimi, Sanayisi ve Ticar Durumu; Alt ehir lkesinin Durumu; Cungarya Denemeleri; Krgzlarn Urulara Ayrlmas gibi eserler kaleme almtr. Ayrca onun Ablay, Kazaklarn Efsane ve Rivayetleri, Kazaklarda Yarg Reformu, ona Batr, Kazak Yaylalar vb. gibi birok aratrma yazs ve eseri de bulunmaktadr.

Ibray Altnsar, Kazaklarn ilk modern okul sisteminin temelini atan nl bir dnce adamdr. 1864 ylnda Torgayda Kazak ocuklar iin bir ilkokul amtr. Altnsar, Kazaklarn, Ruslarla ba edebilmelerinin ancak iyi bir eitimden gemeleri ile mmkn olacan, bu sebeple eitime ok nem verilmesi gerektiini sylemitir. O, modern ilimlerle manev ilimlerin bir arada okutulmas gerektiini her vesilede dile getirmitir. Kazak edebiyatnda realizm akmnn da ncs olarak kabul edilmektedir. Altnsar, modern bir eitim taraftar olmakla beraber Rus misyonerlerinin okullardaki Hristiyanlk propagandalarn ve Kazak ocuklarna ncil okutma teebbslerini ok iddetli bir ekilde tenkit etmi ve yerleik slm geleneklerini rencide edici (Kazaklara domuz eti yedirme ve domuz bakcl yaptrma gibi) tutumlarn protesto etmitir. Bu sebeple slm-Mslmanlktn Tutkas slm-Mslmanlarn Dayana (Tutkal) adl bir ilmihl de yazmtr. Kendisi Kazak Trkesine de ok nem verirdi. Gen neslin Kazakay iyi bilmeleri ve kendilerini daha ok Kazak Trkesiyle ifade etmelerini isterdi. ocuklarn eitimine zen gsterdii iin eitimin Kazak diliyle yaplmasn savunurdu. Pedagoji alannda da eserler meydana getirdi. lk Kazak grameri ve Kazaka-Trke szl hazrlayan da kendisidir.

ada Kazak edebiyatnda Abay Kunanbayevin yeri ise ok ayrdr. Abay, lk eitimini zel hocalardan ald. Daha sonra Semeyde medrese eitimi grd. Arap, Fars ve Rus edebiyatlarn yakndan tand. Ayrca klsik Osmanl irlerine de vkf oldu. ok iyi bir eitim alm olduundan ve ok dakk gzlemlere sahip bulunduundan dolay halk arasnda kabul grmeye balad. Kazaklarn hayatlarn tenkid bir szgeten geirerek lirik iirler yazd. O, Kazaklar ada bir eitime ynlendiriyor, onlar gebe hayat dzenlerini brakarak yeni meslekler edinmeleri konusunda tevik ediyordu. iirleri halk tarafndan Kazak bozkrlarnda ezbere okunuyordu. Kunanbayev, fikirlerini daha ok dz yazlarla ifade etmekteydi. Kara Szder Halk Szleri adyla bir kitapta toplanan nesirlerinin ou 1890l yllarda kaleme alnmtr. Abay, gnmzde de, hemen hemen her Kazak tarafndan bilinmekte, iirleri her yerde sylenmekte ve fikirlerine ok nem verilmektedir. Kazaklarn mehur edebiyatlarndan Muhtar Avezov (1897-1961), 4 ciltlik byk romannn adn Abay Jol Abay Yolu koymutur. Avezov, romannda Abayn Kazaklar iin yapmak istediklerini, Kazaklarn gerek medeniyete nasl ulaacaklarn anlatmaktadr. O, Abayn Kazaklarn yollarn aydnlatc bir rehber olduunu herkese gstermitir. Onun yolundan giden gen nesil, byk Kazakistan meydana getirecektir. Yani Kunanbayev, Kazaklar iin, takip edilmesi gereken byk bir fikir adamdr.

Kazak kltr denince akla ilk gelenlerden birisi de Ahmet Baytursunul (1873-1937)dr. O ok ynl birisidir: ir, yazar, dilci, etnograf. Kazak halk edebiyat ve musiksinden derlemeler meydana getirmi, eitimin ada usullerle yaplmasn savunmutur. Tursunul, Rus iri Kirolovdan Kazak Trkesine evirdii masallar Krk Msal Krk Misal adyla yaymlam, Arap harfli Kazak imlsn belirlemi ve Kazak Trkesinin ses bilgisi, ekil bilgisi ve terminolojisini meydana getirmitir.

Mir Jakup Dulatul (1881-1930) milliyeti Kazak airidir. Kendisi ayn zamanda eitimci, bamszlk taraftar ateli bir halk ozandr. Uyan Kazak adl iiri ok mehurdur. Kazaklarn mill benliklerine dnmesi gerektiini savunur. lk nce Kazak gazetesinde kan iirin yaym Rus makamlarnca durdurulmutur. Daha sonra milliyeti Kazaklar tarafndan bu iir 20 bin adet baslm ve btn Trk topluluklar arasnda byk bir ilgiye mazhar olmutur. Dulatulnun, 1910 ylnda kaleme ald Bahtz Cemal adl eseri, Kazak edebiyatnn ilk roman olarak kabul edilmektedir.

Kazak bozkrlarnda ortaya kan mill uyana, millleme abalarna ve kurtulu mcadelesine kuvvet veren aydn, yazar ve irler arasnda Magcan Cumabayev (1893-1938), Sultan Mahmut Toraygr (1893-1920), Jsipbek Aymavt (1889-1931) ve ahkerim Kudayberdi gibi kiilerin de Kazaklar nezdinde nemli bir yeri vardr.

Yukarda saydmz Kazak aydnlarnn arasnda bulunan Magcan Cumabayev, nemli bir smadr. Cumabayev, stanbulda yeni usle gre eitim veren bir ala medresesinde okudu ve bu yerde Arapa, Farsa ve aatay Trkesini rendi. lk iir denemelerini burada yapt. Daha sonra Kazana gitti ve burada da baka bir medreseye devam etti. olpan adndaki ilk iir kitab Kazanda basld. Mir Jakup Dulatul ile tantktan sonra Kazak kltrnn yaygnlamas iin almalara balad. Rusa da rendi. Dier milliyeti Kazak aydnlar ile beraber Ala hareketine katld. Byk bir Trk milliyetisi olan Cumabayev, Kazaklarn ve btn Trkistann mill iridir. iirlerinde Trk topluluklarnn o dnemdeki danklndan, yabanc igali altnda yaamak zorunda kallarndan ve bundan dolay duyulan ezikliklerden bahseder. Kn men Tn (Gece ile Gndz), Alstag Bagrma (Uzaktaki Kardeime), Trkistan, Oral, Aksak Temir Sz (Aksak Timur Sz), Kngs (Dou), Ot (Ate) gibi iirleri bulunmaktadr.

ada Kazak edebiyatnda Muhtar Avezov (1897-1961)un da ayr bir yeri vardr. Kendisi, Kazak destanlar ve Trkistan Trk edebiyat ile ilgili ilm almalar yapmtr. Yukarda da belirttiimiz gibi en nemli eseri, 4 ciltlik Abay Yolu adl devs romandr. Bu romanda Avezov, Kazaklarn bir ounun kendisine rehber olarak kabul ettii Abayn hayatn ve fikir yapsn ok ince ayrntlara inerek, belgelerle ortaya karmtr. Denilebilir ki, Kazak halknn yzlerce yllk kltr birikimi, Abay; Abay, Muhtar Avezovu; Avezov da, Abay Yolunu meydana getirmitir. Avezovun bu romandan baka pek ok hikye, deneme, eviri ve aratrma eserleri de bulunmaktadr. Bir de onun, konusunu dorudan Kazak halkndan ald oyunlar vardr. Bu oyunlar, Kazak tiyatrolarnda bugn de sergilenmektedir.

Avezovtan baka Kalkaman Abdulkadirov, Kasm Amanjol, sa Baykazov, Gapit Msrepov, Tahir Jarkulu, Kaljan Jarkul, Ali Ospanov, Aliasker Togmagambetov ve Abdullah Tagbayev gibi edip ve limler de Kazaklarn 20.yzyldan sonra yetitirdikleri nemli kltr adamlarndandr.

Son devir yazarlarndan Sabit Mukanov (1900-1973), okan Velihanov hakknda drt cilt olarak tasarlad, fakat 1973te vefat edince tam olarak bitiremedii romannn ilk iki cildini Akan Culdz Akan Yldz adyla bastrtt. Dkenbay Doscanov, Orta Asyann slm ve slm ncesi dnemlerini anlatan romanlar yazd. Zeval ve Farabi, romanlarndan bazlardr. Kazaklarn son dnemlerde yetitirdii en nemli edebiyatlardan biri olan Ebi Kekilbayevin ise rker ve Bir Us Toprak Bir Avu Toprak isimli romanlar mehurdur.

Kazaklarn bamszln kazanmalarndan sonraki dnemlerde edebiyat kitaplarnda meydana gelen deiikliklere paralel olarak tarih kitaplar da mercek altna alnd. Kazak tarihi yeniden ve mill bir ekilde yazlmaya baland. Bu vesileyle Kazaklarn yine son dnem mehur irlerinden Olcas Sleymanov, eski bir gelenei, yani Kazaklarn yedi gbek atasn bulma meselesini yeniden canlandrd. Muhtar ahanov adl dier bir Kazak iri de gnmzde dnya apnda bir ir olarak kabul edilmektedir.

Kazak irlerin iirlerinden Baz rnekler:

Kzindi a oyan Kazak! Kter bast
tkizbey Karangda beker cast
Cer ketti, din naarlap, hal harap bop
Kazagm endi catuv caramast

Gzn a, uyan Kazak, kaldr ban!
Karanlkta geirme mrn
Topraklar gitti, din zayflad, harap oldu.
Kazam, artk sana yatmak yaramaz.

(Mir Jakp Dulatul, Trkler, cilt:19.)

Alsta avr azap ekken bavrm,
Kuvargan beyeektey kepken bavrm,
Kamagan kaln cavdn artasnda,
Kp klp kzdin casn tkken bavrm

Uzakta ok azap eken kardeim,
Solmu lle gibi olmu kardeim,
Kalabalk dman kuatmas altnda
Gl gibi gzya dken kardeim!

(Magcan Cumabayev, Trkler, cilt:19.)

Mahabbatpen jaratkan adamzatt
Sen de sy Allan janan tetti
Adamzattn berin sy bavrm dep
Jane hak joli os dep ediletti

(Allah) insan muhabbetle yaratt iin
Sen de o Allah canndan tatl sev
nsanlarn hepsini kardeim!diye sev.
Hak yolu budur. diye (insanlararasnda) adaleti gzet.

(Abay Kunanbayev, Abayd Ok, Tanrga Abay Oku, Tan, Almat 1993.)

Sonu

19. yzyln balarna kadar szl geleneklerle beslenen Kazak edebiyat, bu yzyldan itibaren yazl bir edebiyat hline de gelmeye balam ve birok Kazak edebiyats ortaya kmtr. 1991 ylnda bamszln kazanlmasndan sonra ise, Kazaklar kendi kltr kklerinin aratrlmasna nem vermeye balam ve bu vesileyle Kazakistanda dil, edebiyat, tarih, gzel sanatlar, arkeoloji vb. gibi kltr incelemeleri daha fazla artmtr. Gemii aratrma evkiyle daha nce isimleri duyulmam kltr adamlar da halkn nazarna sunulmutur.

Kazak edebiyat gnmzde de hem szl hem de yazl kaynaklardan beslenmeye devam etmektedir. Yazmzda Kazak edebiyatnn belli bal temsilcilerinden bahsetmeye altk. Kazak edebiyatnn olumasnda rolleri olan kiiler elbette bu yaznn snrlar iinde mevzu- bahs edilen ahslardan ibaret deildir. Amacmz, Kazak edebiyatn, genel hatlaryla Trkiye Trklerine tantmaktr.

KAYNAKLAR

Nevzat zkan, Trk Dnyas, Geit Yay. Kayseri 1997, s.66-81.
Trkler, Yeni Trkiye Yaynlar, cilt: 19, s.317-447.
Gabdrahman Sagin, Abayd Ok, Tanrga, Almat 1993, s.141.
Rabiga Szdkova, Kazak Edebi Tilnin Tarihi, Almat 1993.
S. sayev, Kazak Edebi Tilnin Tarihi, Almat 1989.




Bu biyografi (bnyamin zgm) 2325 kez okundu.

Biyografi: bnyamin zgm Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.