Gzel szler | Fkra | Hikaye | iir - air| ark szleri | Trkler | Sohbet odalar | Rya | Salk | Biyografi | islam | Gzeller | Payla


abay kimdir ? abay biyografi
Canim.net
a  b  c    d  e  f  g  h    i  j  k  l  m  n  o    p  r  s    t  u    v  y  z 
abay

Kazak Tarihi

Kunanbayev

ada Kazak edebiyatnda Kunanbayevin yeri ise ok ayrdr. Abay, lk eitimini zel hocalardan ald. Daha sonra Semeyde medrese eitimi grd. Arap, Fars ve Rus edebiyatlarn yakndan tand. Ayrca klsik Osmanl irlerine de vkf oldu. ok iyi bir eitim alm olduundan ve ok dakk gzlemlere sahip bulunduundan dolay halk arasnda kabul grmeye balad. Kazaklarn hayatlarn tenkid bir szgeten geirerek lirik iirler yazd. O, Kazaklar ada bir eitime ynlendiriyor, onlar gebe hayat dzenlerini brakarak yeni meslekler edinmeleri konusunda tevik ediyordu. iirleri halk tarafndan Kazak bozkrlarnda ezbere okunuyordu. Kunanbayev, fikirlerini daha ok dz yazlarla ifade etmekteydi. Kara Szder Halk Szleri adyla bir kitapta toplanan nesirlerinin ou 1890l yllarda kaleme alnmtr. Abay, gnmzde de, hemen hemen her Kazak tarafndan bilinmekte, iirleri her yerde sylenmekte ve fikirlerine ok nem verilmektedir. Kazaklarn mehur edebiyatlarndan Muhtar Avezov (1897-1961), 4 ciltlik byk romannn adn Jol Yolu koymutur. Avezov, romannda Abayn Kazaklar iin yapmak istediklerini, Kazaklarn gerek medeniyete nasl ulaacaklarn anlatmaktadr. O, Abayn Kazaklarn yollarn aydnlatc bir rehber olduunu herkese gstermitir. Onun yolundan giden gen nesil, byk Kazakistan meydana getirecektir. Yani Kunanbayev, Kazaklar iin, takip edilmesi gereken byk bir fikir adamdr.

Mahabbatpen jaratkan adamzatt
Sen de sy Allan janan tetti
Adamzattn berin sy bavrm dep
Jane hak joli os dep ediletti

(Allah) insan muhabbetle yaratt iin
Sen de o Allah canndan tatl sev
nsanlarn hepsini kardeim!diye sev.
Hak yolu budur. diye (insanlararasnda) adaleti gzet.

(Kunanbayev, Abayd Ok, Tanrga Abay Oku, Tan, Almat 1993.)

Kazak Edebiyatnn Belli Bal Temsilcileri
Bnyamin ZGM Yamur Say : 16
Temmuz - Austos - Eyll 2002
x

HAKKINDA YAZILANLAR

BR SZ SANATI USTASI
KAZAK MLL AR ABAY KUNANBAYOLU*

Yard. Do. Dr. Abdulvahap Kara

nl yazar Cengiz Aytmatovun Goethe ve Tolstoylar ile kyaslad (brahim) Kunanbayolu, kendi halkn tm ynleriyle eserlerine yanstabilen ender air ve yazarlardan biridir. zellikle Kazak edebiyatnda yeni bir r amasyla tannan sadece Trk kltrne deil, dnya kltrne mal olmu bir ahsiyettir. Bu sebeple, 1995 yl UNESCO tarafndan btn dnyada Yl olarak ilan edilmitir. Bu etkinlikler dnyann bir ok lkesinde olduu gibi, Trkiyede de kutlanmtr.

Bu erevede Zeytinburnu Belediye Bakanl ile Kazak Trkleri Vakfmzn ortaklaa dzenledii etkinlikte, ilemizde bir caddeye onun ad verilmitir. Daha sonra bu cadde de ina edilen ve stanbulumuzun gzide okullarndan biri olan lkretim okulumuza onun ad verilmitir. Kazakistan Cumhurbakan Nursultan Nazarbayev, 21 Mays 2003 tarihinde, ilemize eref vererek, bu okulun al trenine bizzat katlmlardr. Bu da bize isminin Kazak Trklerinde ne derece byk bir sayg uyandrdn gstermektedir.

Edebiyat ve kltr aratrmaclar Abayn hem manzum ve hem de nesir yazlarnda, Kazak kltrn her ynyle ortaya koyduu konusunda hem fikirdirler. Abayn yetitii evreye baktmzda bunun bir tesadf olmadn grmekteyiz. nk hem iyi bir aile ve hem de iyi bir okul eitiminden gemitir. Aada bahsedeceimiz gibi, Abayn ocukluu eitimde aile ve evrenin etkisini bize aka gstermektedir. zellikle sevgi, efkatle ve ilgi yuma iinde byyen ocuklarn daha iyi yetitiini grmekteyiz. ald eitimde, sadece mensup olduu Trk-slam kltrn renmekle kalmam, ayn zamanda Rus ve dnya kltrn de yakndan tanmtr. Bylece evresindeki olaylara her zaman geni adan bakabilmi ve ardnda kalc eserler brakabilmitir.

Kazaklarn Argun boyundan gelen Abayn babas Kunanbay skenbayoludur. Kunanbayn drt ei vard. lk einden Hdaverdi (Kudayberdi), ikinci hanm Ulcandan Tanrverdi (Tanirberdi), brahim (Abay), shak ve Osman, nc hanm Aykzdan Halilullah ve smail isimli ocuklar dnyaya geldi. Kunanbayn drdnc hanm olan Nurhanmdan hi ocuu olmad. Bu yzden bir iirinde atadan altav, anadan trtev, yani babadan alt, anadan drt kardeiz demektedir.

22 Austos 1845te dnyaya gzlerini aan Abay, annesi Ulcandan ziyade, babaannesi Zerenin elinde byd. Abayn dedesi skenbay (1778-1850) zeki ve adil bir Kazak Beyi idi. Adaletli ynetimi dolaysyla, halk arasnda haklysan skenbay Beye, haksz isen Erali Beye git eklinde bir deyim olumutu. skenbay Bey, orta yalara geldiinde, beylik yetkilerini ikinci olu Kunanbaya devretti. Kendisi ise sadece oluna zaman zaman tecrbelerini aktarmakla yetindi. Dedesi skenbay 1850de ldnde, be yandayd. Babaannesi Zere ile birlikte dedesinin cenaze merasimine katld tarihi kaytlardan reniyoruz.

Zere nine, ok akll, iyi huylu, kalp krmaktan ekinen bir kimseydi. Ayrca edebiyata ve iire dknd. Abay hikaye, masal ve destanlar anlatarak bytt. te Abaydaki edebiyat ak bu ekilde yerlemi olmaldr. nk, daha ocuk yalarda hikaye ve destanlara ilgi duymaktayd. Eve gelen misafirlerin bu konulardaki konumalarn can kulayla dinlemekteydi. Zere nine, torunlar iinde en ok Abay sever ve martrd. Hatta torununu brahim diye adyla deil, martarak diye armaktan haz alrd. Bylece zamanla brahim isminin yerini ald. Zere nine, kocas skenbaydan ok sonra, 1873 ylnda ld.

Abayn annesi Ulcan da (1810-1887), Zere gibi, kltrl ve iyi mizal bir kimseydi. efkatli ve alakgnll bir karaktere sahip olan Ulcan ayn zamanda hazr cevap ve hatipti. Annesinin bu zellikleri Abaya da gemitir.

ilk eitimini kyn imam Gabithan Molladan ald. 10 yana geldiinde, babas Kunanbay onu Semeydeki Ahmet Rza medresesine yatl verdi. burada dini bilgilerin yansra Arapa ve Farsa rendi. ok zeki olan dersleri hocalarnn ilk anlatnda kavrard. Bylece ders almak iin ayrca bir zaman harcamazd. Bu da onun bo vakitlerini arttryordu. ders d saatlerini, edebi eserler okumakla deerlendirdi. Medrese ktphanesindeki Dounun klasikleri olan Nizami, Nevai, Saidi, Hafz ve Fuzulinin eserlerinden ne bulursa okudu. Genlik dneminde yazd iirlerinden birinde yle demektedir: Fuzuli, emsi, Seyhali /Nevai, Saidi, Firdevsi /Hoca Hafiz bu hemmesi /Medet ber ya airi feryad. Medresedeki nc senesinde Abay, ehirdeki bir Rus okuluna devam ederek Rusa renmeye balad. Ancak, bu fazla srmedi. O sene babas Kunanbay, Abay kendisine yardmc olmas iin yanna aldrd. Kunanbay Bey, oullar iinde kendisinin beylik ilerine en yatkn olannn olduunu fark etmiti. Bylece daha 13 yandayken Kazak halknn idari ilerine karm oldu.

babasnn yannda Kazak halknn bir ok meselesine aina oldu. Kazak halknn ileri gelenleriyle tant. Onlarn sohbetinde bulundu. zellikle, Kazak air ve ozanlarnn alp syledii eserleri zevkle dinledi. Bylece Abay, Kazak halknn edebi eserlerini, rf-adetlerini, sosyal olaylarn, geim kaynaklarn yakndan renmek frsatn buldu.

Abay, duyduu bir eyi hi unutmazd. Ozanlardan ve tecrbeli aksakallardan duyduu ilgin ve ibretli hadiseleri, kendi konumalarnda ustalkla kullanmasn bildi. Bylece gen yalarda blgede iyi bir hatip ve air olarak tannmaya balad.

bu yllarda, Semey ile balantsn kesmedi. Sk sk ehrin ktphanesine giderek edebi, felsefi ve tarihi eserleri okudu. Bu sralarda Rusa kitaplara merak sard. Mihaelis isimli bir Rus demokrat aydn Rusasn ilerletmesine yardmc oldu. Bylece Abay, Pukin, Krilov, ernievski, Lermantov ve Nekrasov gibi Rus yazar ve dnrlerinin kitaplaryla tant. Ayn zamanda, Spencer, Goethe ve Byron gibi Avrupal yazarlarn Rusaya evrilmi eserlerini de okumak frsatn buldu. Btn bunlar, Abayn ufkunun genilemesine yol at. Okuduklarnn nda Abay, Kazak toplumundaki sosyal ve siyasal olaylar daha iyi deerlendirecek bir hale gelmiti.

Abay, kitaplar vastasyla, Kazakistan bozkrlarndan hi kmamasna ramen, dnyadaki siyasi ve sosyal gelimelerden haberdar olmutu. Bylece arlk Rusyasnn ynetiminde halknn ektii skntlar ve geri kalmlklar ok iyi anlam bulunuyordu. zellikle halknn yerel ynetimler tarafndan ok byk hakszlklara uratldn farkediyordu. Abay, halknn urad hakszlklar azaltmak maksadyla yerel seimlere de katld. Konrkke ilesindeki seimleri kazanarak le Bakan (Bols) seildi. 1876-1878 yllarnda baarl bir ynetim sergiledi. Mazlumlara zulm yapanlara yol vermedi. Hrszlk ve gasp yapanlar iddetle cezalandrd. 1885 ylnda Semey Vilayeti Kazaklar iin ceza kanunlar hazrlama komisyonuna bakan seildi. Abayn bakanlndaki komisyon Kazak rf ve adetlerine dayal kanunlar ok ksa bir srede hazrlad. Bu durum bize Abayn sadece bir dnr ve yazar deil, ayn zamanda iyi bir devlet adam olduunun bilgisini vermektedir.

Abay, 23 Temmuz 1904de Cengizda srtlarnda Balaakpak yaylasnda vefat etti. Mezar Semey vilayetine bal ilesindedir.

Abayn yazd iirler, Rus airlerinden yapt eviriler ve nesir yazlar ekilde okuyucularna ulamtr. Birincisi matbu eser olarak, ikincisi halk arasnda azdan aza yaylarak, ncs birbirinden kopya edilen elyazmalar eklindedir. Abayn iirleri toplu olarak ilk defa, lmnden be yl sonra, 1909da kitap olarak yaynland. Daha sonra bu kitap, bulunan baka iirleriyle ikmal edilerek tekrar tekrar baslarak gnmze kadar gelmitir.

Abayn eserleri gnmzde iki cilt halinde baslmaktadr. Birinci ciltte onun manzum yazlaryla evirileri, ikinci ciltte ise nesir yazlar yer almaktadr. Abayn 200 civarndaki iirlerinde ve Rus airlerinden yapt manzum evirilerde, tabiat, birlik-beraberlik, drstlk, bilimin aydnl, sevgi, ak, yardmseverlik, lm, yaam, rf-adetler, tarih ve efsane gibi eitli konular ele alnmaktadr. O iirlerinde Kazak halkn geri kalmlktan ilerlemeye, cahillikten ilim ve bilime, tembellikten almaya ve gzel huy ve ahlak sahibi olmaya tlemektedir. Bir iirinde yle demektedir:

Allann zi de ras, szi de ras,
Ras sz e vaktta calgan bolmas.
Kp kitap keldi Alladan, onn trti,
Allan tantuvga szi ayrlmas.


Allahn kendisi de gerek, sz de gerek,
Gerek sz hibir zaman yalan olmaz.
ok kitap geldi Allahdan, onun drd,
Allah tantrken sz ayrlmaz.

nesir yazlarnda felsefi dncelerini ortaya koyar. Sade ve etkili cmlelerle ve genellikle soru-cevap trnde kaleme ald bu yazlarnda ocuk terbiyesi ve psikolojisi, insann tabiat, bilimin nemi ve yce Mevlann buyruklarna uygun yaamann gerekliliine iaret eder.

Abayn gerek manzum ve gerekse nesir yazlarndaki baz ifadeleri o kadar etkilidir ki, onlar Kazak Trkesinde birer vecize halini almtr. Bunlardan birka rnek vermek gerekirse:

nsann insanl akl, ilim, iyi baba, iyi anne, iyi arkada ve iyi retmenden meydana gelir.
(Adamnn adamlg akl, glm, caks ata, caks ana, caks kurb, caks ustazdan bolad.)

nsanolu insan olundan akl, ilim, ar, huy denen eylerle stn olur.
(Adam balas adam balasnan akl, glm, ar, minez degen narselermen ozad.)

Kt arkada glgedir. Bana talih kuu konarsa ondan kap kurtulamazsn, bana bir felaket gelirse, arayp bulamazsn.
(Caman dos klenke, basnd kn alsa kap kutla almaysn, basnd bult alsa izdep taba almaysn.)

Btn insanolunu rezil eden ey vardr. Onlardan kamak gerekir: Evvela cahillik, ikincisi engelik, ncs zalimlik.
(Klli adam balasn kor klatn narse bar. Sonan kapak kerek: Aveli nadandk, ekini erinektik, ini zulmdk.)

Mal tkenir, sanat tkenmez.
(Mal cutayd, ner cutamayd.)

Netice olarak unu syleyebiliriz ki, yazlaryla halkn devaml iyiye, gzele ve gelimeye, kalknmaya tevik etmitir. Bunu yaparken de sz sanatnn inceliklerini byk bir maharetle kullanmtr. Bylece szl edebiyat ok zengin Kazak edebiyatnn yazl trnn olumasna da byk bir katk yapmtr.

* Makale, Kazak Turkleri Vakfi Arman Dergisinin Aralik 2004 sayisinda (sayfa 22-24) yayinlanmistir.




Bu biyografi (abay) 9536 kez okundu.

Biyografi: abay Hayat-yaam hakknda bilgi veriyor.

iletisim  Reklam  Gizlilik szlesmesi
Diger sitelerimize baktiniz mi ? Radyo Dinle - milli piyango sonuclari - 2017 yeni yil mesajlari - Gzel szler Sohbet 2003- 2016 Canim.net Her hakki saklidir.